Giá trị hiện thực của tác phẩm văn học là khả năng tác phẩm phản ánh chân thực, sâu sắc đời sống: dựng lại bức tranh xã hội, số phận con người và chỉ ra những quy luật, những nguyên nhân nằm sâu bên dưới. Nói đơn giản, đó là phần giúp người đọc hiểu thêm về một thời, một lớp người, một vấn đề có thật.
Giá trị hiện thực thường đi cặp với giá trị nhân đạo trong đề thi, và cũng hay bị viết thành một đoạn liệt kê "tác phẩm phản ánh…". Bài này giải thích khái niệm, phân biệt với chủ nghĩa hiện thực, chia bốn biểu hiện, soi vào ba tác phẩm trong chương trình, rồi gợi ý cách viết để phần giá trị hiện thực có chiều sâu.
Giá trị hiện thực: nói dễ hiểu và nói theo giáo trình
Đọc xong một tác phẩm, bạn có thể tự hỏi: mình biết thêm gì về cuộc sống từ trang sách này? Biết người nông dân trước Cách mạng phải chịu sưu thuế ra sao, biết nạn đói năm 1945 đã cướp đi những gì, biết người dân miền núi từng bị trói buộc bởi món nợ truyền đời. Phần hiểu biết ấy, có được nhờ tác phẩm, chính là cái giá trị hiện thực mang lại.
Theo cách nói của lý luận văn học, văn học bắt nguồn từ đời sống và phản ánh đời sống bằng hình tượng. Giá trị hiện thực là mức độ chân thực và chiều sâu của sự phản ánh ấy: tác phẩm không chỉ chụp lại bề mặt sự kiện, mà còn phát hiện bản chất, quan hệ và quy luật của đời sống. Một tác phẩm có giá trị hiện thực lớn thường cho người đọc thấy cả "cái gì xảy ra" lẫn "vì sao nó xảy ra".
Nam Cao, qua lời nhân vật Điền trong truyện Trăng sáng, từng viết: "Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than." Câu này thường được dẫn khi bàn về quan niệm nghệ thuật gắn với hiện thực. Khi dẫn, bạn nên nói rõ đây là lời trong một truyện ngắn, thể hiện quan niệm của nhà văn qua nhân vật.
Phân biệt giá trị hiện thực với những khái niệm dễ lẫn
Ba khái niệm dưới đây hay bị dùng thay cho giá trị hiện thực, dẫn tới những câu viết thiếu chính xác.
| Khái niệm | Là gì | Quan hệ với giá trị hiện thực |
|---|---|---|
| Chủ nghĩa hiện thực | Một trào lưu, phương pháp sáng tác với nguyên tắc riêng | Tác phẩm không thuộc trào lưu này vẫn có thể có giá trị hiện thực |
| Bút pháp tả thực | Cách miêu tả gần với sự vật như nó vốn có | Là một phương tiện, không đồng nghĩa với chiều sâu phản ánh |
| Tính xác thực tư liệu | Sự kiện, con số khớp với lịch sử | Văn học có hư cấu, vẫn có thể chân thực về bản chất đời sống |
| Giá trị nhận thức | Chức năng giúp người đọc hiểu đời sống | Giá trị hiện thực là cơ sở chủ yếu của giá trị nhận thức |
Điểm cần nhớ nhất: giá trị hiện thực không phải độc quyền của văn học hiện thực phê phán. Truyện Kiều ra đời trước trào lưu ấy rất lâu nhưng vẫn được đánh giá là phản ánh sâu sắc bộ mặt xã hội đương thời, nhất là sức mạnh của đồng tiền và sự tàn nhẫn của bọn quan lại, buôn người. Thơ trữ tình cũng có thể có giá trị hiện thực khi tái hiện được không khí và tâm trạng của một thời.
Bốn biểu hiện của giá trị hiện thực
Dựng lại bức tranh đời sống. Tác phẩm tái hiện không gian, sinh hoạt, quan hệ xã hội của một thời. Người đọc thấy được làng quê, phố huyện, bản làng với những chi tiết cụ thể đến mức có thể hình dung.
Phơi bày số phận con người. Hiện thực không chỉ là khung cảnh, mà là những kiếp người cụ thể: đói, nợ, bị áp bức, bị tha hoá. Số phận được kể cụ thể làm hiện thực có sức nặng hơn mọi con số.
Chỉ ra nguyên nhân và quy luật. Tác phẩm có chiều sâu thường cho thấy vì sao con người khổ: do sưu thuế, do cường hào, do nạn đói, do một tập tục. Đây là chỗ phân biệt "phản ánh" với "phát hiện".
Chi tiết chân thực, điển hình. Hiện thực đi vào văn học qua chi tiết. Một chi tiết được chọn đúng nói được nhiều hơn một trang mô tả, vì nó vừa thật vừa tiêu biểu cho cả một hoàn cảnh. Khi phân tích, bạn nên dựa vào chi tiết để chứng minh từng biểu hiện, thay vì kể lại cốt truyện.
Soi vào ba tác phẩm trong chương trình
Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Toàn bộ tiểu thuyết xoay quanh vụ thu sưu ở một làng quê Bắc Bộ. Chị Dậu phải bán đứa con gái, bán ổ chó, chạy vạy khắp nơi để nộp sưu cho chồng và cả cho người em chồng đã chết. Giá trị hiện thực nằm ở chỗ tác phẩm cho thấy thứ thuế đánh vào đầu người đã đẩy người nông dân tới bần cùng như thế nào, và bộ máy cường hào ở làng đã thi hành nó ra sao.
Vợ nhặt của Kim Lân. Truyện tái hiện nạn đói năm 1945 qua cảnh xóm ngụ cư: người chết đói, mùi xác người, tiếng quạ, nồi cháo cám trong bữa ăn đón nàng dâu mới. Chi tiết nồi cháo cám là ví dụ rõ cho biểu hiện thứ tư: một món ăn cụ thể nói lên mức cùng cực của cả một thời. Cuối truyện, hình ảnh đoàn người đi phá kho thóc của Nhật cho thấy một chiều hướng vận động của hiện thực.
Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài. Truyện cho thấy đời sống người dân miền núi Tây Bắc dưới quyền thống lý. Mị phải về làm con dâu gạt nợ cho nhà thống lý Pá Tra vì món nợ của cha mẹ; A Phủ vì đánh con quan mà bị phạt vạ, rồi thành người ở trừ nợ. Tác phẩm chỉ ra cơ chế của sự áp bức: nợ, hủ tục và quyền lực kết hợp với nhau, trói con người cả về thể xác lẫn tinh thần.
Viết phần giá trị hiện thực: trình tự và câu dẫn mẫu
Khi đề hỏi giá trị hiện thực, hoặc khi bạn cần một đoạn tổng kết giá trị tác phẩm, có thể đi theo trình tự sau.
- Câu mở nêu khái niệm ngắn gọn, nối ngay vào tác phẩm. Câu mẫu: "Trang văn có giá trị hiện thực khi giúp người đọc hiểu một thời không chỉ qua sự kiện mà qua số phận những con người sống trong thời ấy."
- Nêu bức tranh đời sống với hai đến ba chi tiết cụ thể, không kể lại cốt truyện.
- Nêu số phận con người được phơi bày, chọn nhân vật trung tâm.
- Chỉ ra nguyên nhân, quy luật mà tác phẩm phát hiện; đây là phần thể hiện chiều sâu.
- Đánh giá ngắn: sức phản ánh ấy đến từ đâu, từ vốn sống của nhà văn, từ lựa chọn chi tiết, từ bút pháp. Có thể nối sang giá trị nhân đạo nếu đề yêu cầu cả hai.
Trình tự này giúp đoạn văn đi từ bề mặt xuống chiều sâu. Bước bốn thường bị bỏ qua, nhưng chính nó phân biệt một bài làm biết đọc với một bài làm chỉ liệt kê.
Giá trị hiện thực trong thơ và kí
Học sinh hay chỉ nghĩ tới giá trị hiện thực khi học truyện và tiểu thuyết. Thật ra thơ và kí cũng có giá trị hiện thực, chỉ là hiện thực đi vào theo đường khác: qua cảm xúc của chủ thể trữ tình trong thơ, qua trải nghiệm và quan sát trực tiếp của người viết trong kí.
Tây Tiến của Quang Dũng. Bài thơ đậm chất lãng mạn, nhưng không né cái khắc nghiệt của đời lính. Câu "Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc, / Quân xanh màu lá dữ oai hùm" gợi tới bệnh tật, thiếu thốn mà người lính vùng rừng núi phải chịu, đồng thời biến cái gian khổ ấy thành dáng vẻ oai phong. Hiện thực ở đây không được kể lại như một bản tin, mà đi qua cái nhìn hào hoa của người trong cuộc.
Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân. Đây là tuỳ bút, thể loại dựa nhiều vào quan sát và trải nghiệm thật của người viết. Thiên nhiên Tây Bắc dữ dội và người lao động bình thường trên sông nước hiện lên với nhiều hiểu biết cụ thể về thác ghềnh, về nghề lái đò. Giá trị hiện thực của tác phẩm nằm ở chỗ ghi nhận một vùng đất và một con người lao động có thật, dù được nhìn qua lăng kính tài hoa.
Khi viết về giá trị hiện thực của thơ hay kí, bạn nên nói rõ hiện thực ấy được lọc qua cảm xúc hoặc trải nghiệm của ai, thay vì dùng nguyên khung viết cho truyện.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Danh sách dưới gồm các lỗi hay gặp trước, câu hỏi ôn tập sau.
- Viết "tác phẩm phản ánh hiện thực xã hội" mà không nói xã hội nào, hiện thực gì.
- Đồng nhất giá trị hiện thực với việc tác phẩm thuộc trào lưu hiện thực phê phán.
- Kể lại cốt truyện thay cho phân tích chi tiết hiện thực.
- Chỉ nêu cảnh khổ mà không chỉ ra nguyên nhân, nên bài dừng ở mức thương cảm.
- Dùng số liệu lịch sử không chắc chắn để "minh hoạ" cho hiện thực trong tác phẩm.
- Câu ôn tập: vì sao nói giá trị hiện thực không phải độc quyền của văn học hiện thực chủ nghĩa?
- Câu ôn tập: phân tích chi tiết nồi cháo cám trong Vợ nhặt để làm rõ giá trị hiện thực.
- Câu ôn tập: trong Vợ chồng A Phủ, những yếu tố nào trói buộc con người?
- Câu ôn tập: giải thích câu của Nam Cao về "ánh trăng lừa dối" và nêu quan hệ với giá trị hiện thực.
Lỗi thứ năm đáng lưu ý: nếu không nhớ chắc một con số lịch sử, bạn chỉ cần nói "nạn đói năm 1945" là đủ. Bài nghị luận văn học được đánh giá ở khả năng đọc văn bản, không ở việc thuộc số liệu.
Câu hỏi thường gặp
Giá trị hiện thực và giá trị nhận thức có giống nhau không?
Hai khái niệm gần nhau. Giá trị nhận thức là chức năng giúp người đọc hiểu đời sống, còn giá trị hiện thực là sức phản ánh chân thực, sâu sắc của tác phẩm. Giá trị hiện thực là cơ sở chủ yếu tạo nên giá trị nhận thức.
Thơ có giá trị hiện thực không?
Có. Thơ trữ tình có thể tái hiện không khí, cảnh sắc và tâm trạng con người của một thời. Khi viết về giá trị hiện thực của một bài thơ, bạn nên chú ý tới những chi tiết đời sống và hoàn cảnh hiện lên qua cảm xúc.
Tác phẩm hư cấu thì có chân thực không?
Văn học được phép hư cấu nhân vật và sự việc, nhưng vẫn chân thực về bản chất đời sống. Một câu chuyện bịa ra hoàn toàn có thể phản ánh đúng quy luật của xã hội hơn một bản ghi chép sự kiện rời rạc.
Có nên viết giá trị hiện thực và nhân đạo thành hai luận điểm riêng không?
Nếu đề hỏi cả hai, viết thành hai luận điểm là hợp lý, nhưng nên có câu nối cho thấy chúng gắn với nhau: hiện thực càng nghiệt ngã, tấm lòng nhân đạo càng hiện rõ.
Câu của Nam Cao về ánh trăng lừa dối nằm ở đâu?
Câu này nằm trong truyện ngắn Trăng sáng của Nam Cao, là suy nghĩ của nhân vật Điền, một người viết văn. Khi dẫn, bạn nên ghi rõ đó là lời trong tác phẩm, thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn.
Giá trị hiện thực có làm giảm tính nghệ thuật không?
Không. Giá trị hiện thực chỉ thuyết phục khi được biểu hiện bằng nghệ thuật: chi tiết đắt, nhân vật sống, giọng kể phù hợp. Một tác phẩm chỉ ghi chép sự kiện mà thiếu hình tượng sẽ khó có sức sống lâu dài.