LyLuan.comLý Luận
Tác phẩm văn học

Giá trị nhân đạo trong tác phẩm văn học: bốn biểu hiện và cách viết không sáo

Giá trị nhân đạo là tình yêu thương, trân trọng con người kết tinh trong tác phẩm. Bốn biểu hiện, phân biệt với nhân văn, ví dụ Truyện Kiều, Chí Phèo và cách viết.

A Vietnamese mother and teenage son reading together on a floor mat by an open door, viewed from behind, gentle green garden light, a teapot between them

Giá trị nhân đạo là tình yêu thương, sự cảm thông và trân trọng con người kết tinh trong tác phẩm văn học. Nó thường hiện ra ở bốn mặt: thương xót nỗi khổ của con người, lên án những gì chà đạp con người, ngợi ca vẻ đẹp và phẩm giá, và khẳng định khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc chính đáng.

Đây là một trong những khái niệm xuất hiện nhiều nhất trong bài nghị luận văn học, nên cũng dễ bị viết sáo nhất. Bài này phân biệt nhân đạo với nhân văn và chủ nghĩa nhân đạo, giải thích từng biểu hiện bằng tác phẩm có thật, đưa ra khung viết, và chỉ những cụm từ nên thay để phần giá trị nhân đạo có sức nặng.

Giá trị nhân đạo hiểu thế nào

Trong đời thường, "nhân đạo" là đối xử tử tế, thương người. Trong văn học, khái niệm này rộng hơn: đó là cái nhìn của nhà văn đặt con người vào trung tâm, coi trọng quyền sống, quyền hạnh phúc, phẩm giá của con người, kể cả những con người nhỏ bé, lầm lỗi, bị xã hội bỏ quên. Một tác phẩm có giá trị nhân đạo khi tấm lòng ấy thấm vào cách nhà văn nhìn nhân vật và kể về họ.

Câu "văn học là nhân học" vẫn được nhắc nhiều trong nhà trường, ý nói văn học lấy con người làm đối tượng trung tâm và hướng tới việc làm cho con người tốt đẹp hơn. Thạch Lam viết: "Văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên; trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn." Câu này nói đúng hai mặt của tinh thần nhân đạo: tố cáo cái ác và bồi đắp lòng người.

Lưu ý: giá trị nhân đạo không chỉ là "thương nhân vật". Thương mà không thấy được vẻ đẹp, không tin vào khả năng của con người thì mới chạm một nửa.

Phân biệt nhân đạo, nhân văn và chủ nghĩa nhân đạo

Ba từ này hay được dùng thay nhau. Trong bài làm, dùng đúng giúp câu văn chính xác hơn.

TừNghĩa thường dùngVí dụ cách dùng trong bài
Nhân đạoTình thương, sự trân trọng đối với con người, đặc biệt người đau khổTác phẩm thấm đẫm tinh thần nhân đạo khi cất lên tiếng nói cho người bị chà đạp
Nhân vănNhững gì thuộc về văn hoá, phẩm chất làm nên con người, hướng con người tới sự hoàn thiệnCâu chuyện mang ý nghĩa nhân văn khi cho thấy con người tự vượt lên chính mình
Chủ nghĩa nhân đạoHệ thống tư tưởng, một truyền thống đề cao giá trị con ngườiTruyện Kiều là tác phẩm tiêu biểu của trào lưu nhân đạo trong văn học trung đại

Ở mức phổ thông, nhân đạo và nhân văn nhiều khi chồng lấn, và người chấm không đòi hỏi bạn tách bạch tuyệt đối. Điều quan trọng là bạn không dùng hai từ như từ trang trí, mà gắn nó với một biểu hiện cụ thể trong tác phẩm.

Một cách kiểm nhanh: sau mỗi lần viết chữ nhân đạo hay nhân văn, bạn hỏi lại câu tiếp theo có nêu được người được thương là ai, bị chà đạp bởi cái gì, có vẻ đẹp nào được trân trọng hay không. Nếu chưa, câu ấy còn đang dừng ở mức gọi tên.

Bốn biểu hiện, mỗi biểu hiện một dẫn chứng

Cảm thông, xót thương nỗi khổ của con người. Truyện Kiều của Nguyễn Du có những câu Kiều nói trước mộ Đạm Tiên: "Đau đớn thay phận đàn bà! / Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung." Nỗi thương không dừng ở một số phận mà mở ra thành nỗi thương cho cả lớp người phụ nữ.

Lên án, tố cáo những thế lực chà đạp con người. Trong Chí Phèo, tấm lòng nhân đạo của Nam Cao đi cùng sự tố cáo xã hội đã cướp đi cả nhân hình lẫn nhân tính của người nông dân. Câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" vừa là tiếng kêu của nhân vật, vừa là câu hỏi tác phẩm đặt ra cho người đọc.

Phát hiện và trân trọng vẻ đẹp, phẩm giá con người. Trong Vợ nhặt, giữa cảnh đói, người mẹ nghèo là bà cụ Tứ vẫn đón nàng dâu bằng lòng bao dung, còn nói về những ngày tươi sáng. Kim Lân cho thấy ngay bên bờ cái chết, con người vẫn giữ được tình thương và niềm hy vọng.

Khẳng định khát vọng sống và hạnh phúc. Trong Vợ chồng A Phủ, Mị sống lầm lũi, câm lặng trong nhà thống lý, nhưng sức sống tiềm tàng vẫn trỗi dậy trong đêm tình mùa xuân, và cuối cùng Mị cắt dây trói cứu A Phủ rồi cùng chạy trốn. Tô Hoài tin rằng khát vọng sống không bị dập tắt hẳn.

Mỗi giai đoạn, giá trị nhân đạo mang một sắc thái

Giá trị nhân đạo không giống nhau qua các chặng văn học. Nhận ra sắc thái riêng giúp bạn tránh viết mọi tác phẩm theo một khuôn.

Ở văn học trung đại, đặc biệt giai đoạn cuối thế kỷ mười tám, đầu thế kỷ mười chín, cảm hứng nhân đạo thường gắn với số phận người phụ nữ và khát vọng tình yêu, hạnh phúc cá nhân. Truyện Kiều là tác phẩm tiêu biểu.

Ở văn học hiện thực trước năm 1945, nhân đạo đi cùng tố cáo xã hội: thương người nông dân, người trí thức nghèo, đồng thời chỉ ra hoàn cảnh đã đè bẹp họ. Chí Phèo, Lão Hạc là ví dụ quen thuộc.

Ở văn học sau năm 1945, nhiều tác phẩm mang tinh thần nhân đạo mới: không chỉ thương mà còn tin vào khả năng con người tự vượt lên, tìm thấy con đường thay đổi số phận. Vợ nhặt và Vợ chồng A Phủ đều có chiều hướng ấy ở phần kết. Ở văn học sau năm 1975, cái nhìn nhân đạo hướng nhiều hơn vào con người cá nhân trong đời thường, với những nỗi đau và lựa chọn khó.

Khi viết, một câu xác định sắc thái này đủ làm phần đánh giá cụ thể hơn hẳn.

Khung viết phần giá trị nhân đạo và những cụm từ nên thay

Đoạn giá trị nhân đạo dễ sáo vì người viết dùng lại những cụm quen. Khung dưới đây giữ được ý mà tránh được chữ mòn.

  1. Mở bằng một câu cụ thể về nhân vật, không mở bằng "tác phẩm có giá trị nhân đạo sâu sắc". Câu mẫu: "Nam Cao không đứng ngoài để kết tội Chí, ông lắng nghe tiếng nói còn sót lại trong một con người bị xã hội gạt bỏ."
  2. Chọn hai đến ba biểu hiện nổi bật nhất của tác phẩm, không cố đủ bốn.
  3. Mỗi biểu hiện gắn với một chi tiết hoặc một câu văn có thật.
  4. Thay cụm "tấm lòng nhân đạo bao la" bằng một động từ cụ thể: nhà văn lắng nghe, bênh vực, nâng niu, tin vào.
  5. Khép bằng sắc thái riêng của tác phẩm so với giai đoạn, hoặc một câu nối sang giá trị hiện thực.

Nếu thấy đoạn văn của mình dùng các tính từ như "sâu sắc", "cao cả", "bao la" quá hai lần, đó là dấu hiệu bạn đang khen thay vì chứng minh. Hãy xoá bớt tính từ và thêm một chi tiết.

Tinh thần nhân đạo hiện ra qua cách kể, không chỉ qua lời bình

Một sai lầm hay gặp là đi tìm giá trị nhân đạo ở những câu nhà văn trực tiếp bày tỏ tình thương. Trong văn xuôi hiện đại, tình thương ấy thường nằm trong cách kể: kể từ chỗ đứng nào, dừng lại ở chi tiết nào, để nhân vật tự nói ra điều gì.

Lấy ví dụ cảnh Chí Phèo ăn bát cháo hành Thị Nở mang tới. Nam Cao không viết những câu thương xót trực tiếp. Ông đi vào bên trong Chí, để Chí lần đầu thấy mắt mình hình như ươn ướt, nghe tiếng chim hót, tiếng người đi chợ, và nhớ lại mơ ước giản dị ngày xưa về một gia đình nhỏ. Bằng cách để nhân vật tự thức tỉnh qua những chi tiết rất đời thường, nhà văn khẳng định phần người trong Chí chưa mất.

Một dấu hiệu khác là lời nửa trực tiếp, khi giọng người kể hoà vào ý nghĩ nhân vật. Người đọc nghe được nỗi niềm của nhân vật như thể chính họ đang nghĩ, và khoảng cách giữa người đọc với nhân vật thu hẹp lại.

Khi phân tích, bạn có thể viết: "Tấm lòng nhân đạo không nằm ở lời bình của tác giả, mà ở việc nhà văn chịu đi vào bên trong một con người bị cả làng xa lánh." Câu này chuyển trọng tâm từ lời nói sang cách nhìn, đúng với cách văn xuôi hiện đại thể hiện nhân đạo.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Các lỗi dưới đây xuất hiện nhiều nhất khi viết về giá trị nhân đạo, tiếp theo là câu hỏi để bạn tự luyện.

  • Coi nhân đạo chỉ là xót thương, bỏ qua mặt trân trọng vẻ đẹp và khẳng định khát vọng.
  • Viết đoạn nhân đạo giống hệt nhau cho mọi tác phẩm.
  • Đồng nhất cảm xúc của nhân vật với thái độ nhân đạo của nhà văn.
  • Không chỉ ra thế lực chà đạp con người, nên mặt tố cáo bị mờ.
  • Câu ôn tập: phân biệt nhân đạo và nhân văn bằng một ví dụ.
  • Câu ôn tập: chỉ ra hai biểu hiện của giá trị nhân đạo trong Vợ chồng A Phủ.
  • Câu ôn tập: vì sao câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" vừa thể hiện giá trị hiện thực vừa thể hiện giá trị nhân đạo?
  • Câu ôn tập: giải thích câu của Thạch Lam về văn chương và chứng minh bằng một tác phẩm.

Câu ôn tập thứ ba là một dạng đề hay gặp: một chi tiết gánh cả hai giá trị. Tập trả lời dạng này giúp bạn thấy hai giá trị không tách rời mà soi sáng cho nhau.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị nhân đạo có bốn biểu hiện cố định không?

Bốn biểu hiện là cách khái quát thường dùng trong nhà trường, không phải khuôn bắt buộc. Mỗi tác phẩm có thể nổi bật ở một hai mặt, và bạn nên chọn những mặt rõ nhất thay vì cố viết đủ bốn.

Nhân đạo và nhân văn có dùng thay nhau được không?

Trong nhiều trường hợp, người đọc chấp nhận hai từ gần nghĩa. Tuy vậy, nhân đạo nhấn vào tình thương với con người, nhất là người đau khổ; nhân văn nhấn vào phẩm chất, văn hoá làm nên con người. Dùng đúng giúp câu văn chính xác hơn.

Câu của Thạch Lam về văn chương có thể dùng cho đề nào?

Câu này hợp với các đề bàn về chức năng văn học, về giá trị nhân đạo, hoặc về trách nhiệm người cầm bút. Khi dẫn, bạn nên giải thích hai vế: tố cáo, thay đổi thế giới giả dối, tàn ác và làm lòng người trong sạch, phong phú hơn.

Nhân vật phản diện có liên quan tới giá trị nhân đạo không?

Có, theo hai hướng. Nhân vật phản diện thường đại diện cho thế lực chà đạp con người, nên khắc hoạ họ là một cách tố cáo. Ở một số tác phẩm, nhà văn còn nhìn thấy phần người trong cả những nhân vật lầm lạc.

Tác phẩm viết về chiến tranh có giá trị nhân đạo không?

Có. Giá trị nhân đạo trong văn học chiến tranh hiện ra ở sự trân trọng con người, nỗi xót thương trước mất mát, tình người giữa hoàn cảnh khắc nghiệt và khát vọng sống, khát vọng hoà bình.

Làm sao để đoạn giá trị nhân đạo không bị sáo?

Hãy mở bằng một hành động cụ thể của nhà văn đối với nhân vật, gắn mỗi ý với một chi tiết có thật, và cắt bớt tính từ khen ngợi. Một chi tiết được phân tích kỹ thuyết phục hơn nhiều lời ca ngợi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138