Kết cấu bài thơ là cách tổ chức, sắp xếp các thành phần của bài thơ, gồm khổ thơ, hình ảnh, mạch cảm xúc và các mối quan hệ giữa chúng, sao cho cả bài thành một chỉnh thể có ý nghĩa. Bố cục là phần thấy được của kết cấu, tức cách chia bài thơ thành các đoạn; kết cấu rộng hơn, bao gồm cả những quan hệ ngầm như lặp lại, đối lập, song hành.
Tìm đúng kết cấu là việc đầu tiên khi phân tích một bài thơ, vì nó quyết định bạn chia luận điểm thế nào. Dưới đây là các kiểu kết cấu hay gặp, từ khuôn đề thực luận kết của thơ Đường luật đến kết cấu đầu cuối tương ứng, song hành, đối đáp của thơ hiện đại, kèm ví dụ và quy trình tìm kết cấu một bài thơ lạ.
Kết cấu và bố cục: phân biệt để dùng đúng
Trong cách nói thường, hai từ này hay bị dùng lẫn. Lý luận văn học phân biệt: bố cục là sự phân chia văn bản thành các phần, các đoạn theo trình tự; kết cấu là toàn bộ cách tổ chức bên trong, bao gồm bố cục nhưng còn cả những mối liên hệ giữa các hình ảnh, các chi tiết, các giọng. Nói gọn: bố cục trả lời "bài thơ chia mấy phần", kết cấu trả lời "các phần ấy liên kết với nhau theo nguyên tắc nào".
Ví dụ, nói bài Ông đồ có ba phần (ông đồ thời đắt khách, ông đồ thời vắng khách, ông đồ vắng bóng) là nói bố cục. Nói bài thơ có kết cấu đầu cuối tương ứng, khổ đầu và khổ cuối soi vào nhau để làm nổi sự đổi thay, là nói kết cấu.
Trong bài thi, phần "bố cục" thường xuất hiện ở câu hỏi đọc hiểu hoặc ở phần giới thiệu khi phân tích. Phần "kết cấu" thường xuất hiện ở phần đánh giá nghệ thuật. Viết được về kết cấu cho thấy bạn nhìn bài thơ như một chỉnh thể, không chỉ là chuỗi câu hay đứng cạnh nhau.
Kết cấu cố định của thơ Đường luật
Thơ thất ngôn bát cú Đường luật có bố cục bốn phần quen thuộc, mỗi phần hai câu: đề (hai câu đầu, mở ra đề tài và khung cảnh), thực (hai câu tả cụ thể), luận (hai câu bàn, mở rộng, bộc lộ cảm nghĩ), kết (hai câu khép lại, thường đọng tâm trạng). Thơ tứ tuyệt có khuôn khai, thừa, chuyển, hợp: mở ý, tiếp ý, chuyển hướng, kết hợp lại.
Áp vào Qua Đèo Ngang: hai câu đề "Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà, / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa" mở ra thời điểm chiều tà và cảnh đèo um tùm. Hai câu thực "Lom khom dưới núi, tiều vài chú, / Lác đác bên sông, chợ mấy nhà" tả con người thưa thớt. Hai câu luận "Nhớ nước đau lòng con quốc quốc, / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia" chuyển sang âm thanh và tâm trạng. Hai câu kết "Dừng chân đứng lại, trời non nước, / Một mảnh tình riêng, ta với ta" khép lại trong nỗi cô đơn tột cùng giữa không gian rộng lớn.
Lưu ý: không phải bài Đường luật nào cũng phân chia rạch ròi như vậy, và nhiều giáo viên khuyến khích chia theo ý thay vì cắt cứng bốn phần. Một cách chia khác hay gặp là sáu câu đầu tả cảnh, hai câu cuối tả tình. Khi làm bài, hãy chọn cách chia làm nổi rõ nhất mạch cảm xúc, và nói ngắn lý do lựa chọn.
Các kiểu kết cấu hay gặp trong thơ hiện đại
Thơ hiện đại không có khuôn cố định, nhưng có những nguyên tắc tổ chức lặp lại. Bảng dưới gom các kiểu hay gặp trong chương trình phổ thông.
| Kiểu kết cấu | Nguyên tắc tổ chức | Ví dụ để soi |
|---|---|---|
| Theo mạch thời gian | Quá khứ, hiện tại, có khi hướng tới tương lai | Ánh trăng của Nguyễn Duy, Bếp lửa của Bằng Việt |
| Theo mạch cảm xúc | Cảm xúc khởi lên, lan rộng, lắng lại hoặc vỡ ra thành suy ngẫm | Mùa xuân nho nhỏ của Thanh Hải |
| Đầu cuối tương ứng | Khổ đầu và khổ cuối lặp hình ảnh nhưng đổi chi tiết, tạo đối chiếu | Ông đồ của Vũ Đình Liên |
| Song hành | Hai hình tượng đi cạnh nhau suốt bài, soi sáng cho nhau | Sóng của Xuân Quỳnh (sóng và em) |
| Đối đáp | Lời hỏi và lời đáp giữa hai chủ thể | Việt Bắc của Tố Hữu (mình và ta) |
| Tương phản | Hai trạng thái, hai thời điểm đặt đối lập | Ánh trăng (thuở gắn bó và lúc vô tình) |
Một bài thơ có thể kết hợp nhiều kiểu. Ánh trăng vừa theo mạch thời gian vừa có tương phản; Sóng vừa song hành vừa theo mạch cảm xúc. Khi viết, hãy gọi tên kiểu nổi bật nhất trước, rồi mới bổ sung.
Ví dụ phân tích: Ông đồ và Sóng
Ông đồ: đầu cuối tương ứng. Khổ đầu: "Mỗi năm hoa đào nở / Lại thấy ông đồ già". Khổ cuối: "Năm nay đào lại nở / Không thấy ông đồ xưa". Hình ảnh hoa đào và thời điểm Tết được lặp lại, nhưng "lại thấy" đổi thành "không thấy", "ông đồ già" đổi thành "ông đồ xưa". Cảnh vẫn thế mà người đã khác; từ "xưa" đẩy ông đồ về quá khứ. Chính sự lặp lại có biến đổi này làm nỗi bâng khuâng của bài thơ dâng lên ở khổ cuối. Nếu không có khổ đầu soi vào, khổ cuối sẽ không nặng như vậy.
Sóng: song hành. Suốt bài thơ, hình tượng sóng và nhân vật "em" đi song song. Có lúc sóng đi trước để em nói theo, có lúc em nói thẳng rồi lại gửi vào sóng, có lúc hai hình tượng hoà làm một. Hai dòng "Em nghĩ về anh, em / Em nghĩ về biển lớn" là ví dụ: suy nghĩ về người yêu và suy nghĩ về biển đặt cạnh nhau, soi sáng cho nhau. Kết cấu song hành giúp những trạng thái khó nói của tình yêu có hình hài cụ thể qua con sóng.
Hai ví dụ cho thấy kết cấu không phải cái khung trống mà là một phần của ý nghĩa. Phân tích kết cấu là chỉ ra cách tổ chức ấy làm cảm xúc và tư tưởng của bài thơ hiện ra như thế nào.
Kết cấu đối đáp: vì sao Việt Bắc chọn lối hỏi và đáp
Kết cấu đối đáp có gốc từ ca dao giao duyên, nơi chàng trai và cô gái hát đối nhau. Việt Bắc của Tố Hữu mượn lối ấy cho một cuộc chia tay: "Mình về mình có nhớ ta" là lời người ở lại hỏi, phần sau là lời người ra đi đáp. Hỏi và đáp nối tiếp làm cho kỷ niệm được gợi lại lần lượt, như một cuộc trò chuyện chứ không phải một bản liệt kê.
Điều đáng nói là hai giọng không đứng tách rời. Câu hỏi đã mang sẵn tình cảm của người hỏi, lời đáp lại khẳng định cùng một nỗi nhớ, nên đối đáp mà như độc thoại, hai mà như một. Khi phân tích kết cấu này, bạn nên chỉ ra ba điều: nguồn gốc dân gian khiến bài thơ gần gũi; hỏi đáp giúp nhiều kỷ niệm được trải ra tự nhiên; và sự hoà quyện của hai giọng thể hiện sự gắn bó khó tách rời giữa người đi và người ở.
Quy trình tìm kết cấu một bài thơ lạ
Gặp một bài thơ ngoài sách giáo khoa, bạn có thể tìm kết cấu theo năm bước:
- Đọc trọn bài một lần, ghi lại cảm xúc chung và hình ảnh trung tâm.
- Đánh dấu các hình ảnh, từ ngữ, câu thơ được lặp lại. Lặp lại thường là xương sống của kết cấu.
- Tìm chỗ chuyển: chuyển thời gian (xưa, nay), chuyển không gian, chuyển cảm xúc, chuyển người nói.
- So khổ đầu với khổ cuối: chúng giống, khác hay đối lập nhau ra sao.
- Gọi tên kiểu kết cấu nổi bật và chia bố cục theo đó; viết một câu nêu tác dụng.
Câu dẫn mẫu tự viết cho phần đánh giá: "Kết cấu đầu cuối tương ứng biến bài thơ thành một vòng tròn khép lại, nhưng điểm cuối không trùng điểm đầu; khoảng lệch giữa hai điểm ấy chính là nỗi niềm nhà thơ muốn nói."
Câu dẫn khái quát: "Trong thơ, cách sắp xếp cũng là một cách nói; đổi trật tự các khổ, bài thơ sẽ nói một điều khác."
Nhầm lẫn hay gặp
Dùng bố cục và kết cấu như nhau. Bố cục là phân đoạn, kết cấu là nguyên tắc tổ chức. Nói "bài thơ có kết cấu ba phần" là gộp hai khái niệm; nên nói "bố cục ba phần, kết cấu đầu cuối tương ứng".
Chia bố cục theo số khổ một cách máy móc. Mỗi khổ một phần chưa chắc đã đúng. Bố cục nên chia theo ý và cảm xúc; nhiều khổ có thể gộp vào một phần.
Áp khuôn đề thực luận kết cho mọi bài thơ cổ. Khuôn này dành cho thơ thất ngôn bát cú. Thơ tứ tuyệt, thơ cổ thể, lục bát có cách tổ chức khác.
Nêu kiểu kết cấu mà không nói tác dụng. Gọi tên "song hành" hay "đối đáp" chỉ là nửa câu trả lời. Nửa còn lại là chỉ ra cách tổ chức ấy giúp bộc lộ cảm xúc và ý nghĩa gì.
Câu hỏi ôn tập
Trả lời ngắn, mỗi câu có dẫn chứng:
- Phân biệt bố cục và kết cấu bằng ví dụ một bài thơ trong chương trình.
- Chỉ ra bố cục đề, thực, luận, kết của Qua Đèo Ngang và nhận xét mạch cảm xúc qua bốn phần.
- Kết cấu đầu cuối tương ứng trong Ông đồ góp phần thể hiện chủ đề thế nào?
- Vì sao nói Sóng có kết cấu song hành? Lấy hai dòng thơ minh hoạ.
- Tìm kết cấu của một bài thơ ngoài sách giáo khoa theo quy trình năm bước.
Với câu thứ năm, hãy viết kết quả thành hai dòng: dòng đầu nêu bố cục, dòng sau nêu kiểu kết cấu và tác dụng. Nếu không viết được dòng sau, có thể bạn mới chia đoạn chứ chưa tìm ra nguyên tắc tổ chức.
Gợi ý cho câu thứ ba: so sánh từng cặp chữ đổi khác giữa khổ đầu và khổ cuối, rồi nói sự đổi khác ấy khiến nỗi tiếc thương của nhà thơ hiện ra mà không cần lời bộc bạch trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Kết cấu và bố cục bài thơ khác nhau thế nào?
Bố cục là cách chia bài thơ thành các phần theo trình tự. Kết cấu là toàn bộ cách tổ chức bên trong, gồm bố cục và cả các quan hệ lặp lại, đối lập, song hành giữa hình ảnh, khổ thơ, mạch cảm xúc.
Thơ tự do có kết cấu không?
Có. Thơ tự do không có khuôn cố định nhưng vẫn được tổ chức theo mạch cảm xúc, thời gian, hình ảnh lặp lại hoặc tương phản. Tìm những yếu tố lặp lại là cách nhanh nhất để thấy kết cấu.
Có phải bài thơ Đường luật nào cũng chia đề thực luận kết?
Khuôn này phổ biến với thơ thất ngôn bát cú, nhưng không bắt buộc phải chia cứng. Có thể chia theo cảnh và tình, hoặc theo mạch ý, miễn lý giải được và làm nổi cảm xúc của bài.
Khi đề hỏi bố cục, nên trả lời bao nhiêu phần?
Không có số cố định. Hãy chia theo ý và nêu nội dung chính mỗi phần trong một câu. Nếu có nhiều cách chia, chọn một cách và giải thích ngắn gọn là đủ.
Kết cấu đầu cuối tương ứng có tác dụng gì?
Nó tạo sự khép kín cho bài thơ và mở ra sự đối chiếu giữa khổ đầu với khổ cuối. Những gì lặp lại nhấn sự liền mạch, những gì đổi khác làm nổi biến chuyển của cảnh, người hoặc cảm xúc.