Xét theo cách phản ánh đời sống và giọng điệu chủ đạo, thơ thường được chia thành ba nhóm: thơ trữ tình bộc lộ cảm xúc, thơ tự sự kể một câu chuyện bằng thơ, và thơ trào phúng dùng tiếng cười để châm biếm, phê phán. Ba nhóm có chung hình thức thơ, nhưng khác nhau ở điều mà văn bản đặt lên hàng đầu: tâm trạng, cốt truyện hay tiếng cười.
Cách chia này khác với chia theo thể thơ như lục bát, thất ngôn, tự do, vốn dựa vào luật câu chữ. Một bài lục bát có thể là trữ tình, cũng có thể là tự sự. Dưới đây là dấu hiệu nhận ra từng nhóm, bảng so sánh, các trường hợp lai hay gặp và cách viết sao cho chính xác trong bài thi.
Vì sao phải phân loại thơ và phân loại theo tiêu chí nào
Phân loại không nhằm dán nhãn cho đẹp mà để chọn đúng cách đọc. Đọc một bài thơ trữ tình, bạn đi tìm cảm xúc và sự vận động của nó. Đọc một truyện thơ, bạn phải theo dõi nhân vật, sự kiện, xung đột như đọc truyện. Đọc thơ trào phúng, bạn phải nhận ra đối tượng bị cười và cơ chế gây cười. Dùng nhầm cách đọc, bài phân tích sẽ lệch hướng ngay từ đầu.
Lý luận văn học chia văn học thành ba loại lớn theo phương thức phản ánh: tự sự, trữ tình, kịch. Thơ phần lớn thuộc loại trữ tình, nhưng có những tác phẩm thơ thuộc loại tự sự. Thơ trào phúng là cách chia theo cảm hứng và giọng điệu, có thể có cả yếu tố trữ tình lẫn tự sự bên trong. Vì vậy ba nhóm trong bài này không nằm trên cùng một trục tuyệt đối; đó là ba kiểu thơ hay gặp nhất trong chương trình.
Bạn cũng sẽ gặp những cách gọi chi tiết hơn như thơ trữ tình phong cảnh, thơ trữ tình thế sự, thơ tình yêu, thơ chính luận trữ tình. Đây là các tiểu loại, giúp mô tả bài thơ cụ thể hơn khi viết.
Thơ trữ tình: cảm xúc là trung tâm
Dấu hiệu nhận ra. Văn bản không kể một chuỗi sự kiện có đầu có cuối mà tập trung vào một trạng thái tâm hồn. Có chủ thể trữ tình đang nói, có thể xưng "anh", "em", "ta" hoặc ẩn đi. Hình ảnh và nhịp điệu phục vụ việc bộc lộ cảm xúc.
Ví dụ. Tràng giang của Huy Cận là nỗi buồn trước không gian vũ trụ; Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử là niềm thương nhớ pha mặc cảm; Sóng của Xuân Quỳnh là những trạng thái của tình yêu. Không bài nào kể một câu chuyện trọn vẹn.
Cách đọc. Hỏi: cảm xúc gì, của ai, khơi lên từ đâu, vận động thế nào. Bố cục bài thơ trữ tình thường đi theo mạch cảm xúc chứ không theo trình tự sự kiện.
Lưu ý. Thơ trữ tình có thể có chút yếu tố kể, như một kỷ niệm được nhắc lại, nhưng sự kể chỉ làm nền để cảm xúc bật ra.
Thơ tự sự và truyện thơ: kể chuyện bằng thơ
Thơ tự sự lấy câu chuyện làm trung tâm: có nhân vật, có sự kiện nối nhau, có xung đột và kết cục. Hình thức thơ, thường là lục bát trong văn học Việt, giúp câu chuyện dễ nhớ, dễ ngâm, dễ truyền. Dạng tiêu biểu nhất là truyện thơ. Truyện Kiều của Nguyễn Du kể cuộc đời mười lăm năm lưu lạc của Thúy Kiều; Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu kể chuyện chàng Vân Tiên trọng nghĩa khinh tài. Văn học các dân tộc thiểu số cũng có truyện thơ, như Tiễn dặn người yêu của dân tộc Thái.
Đọc truyện thơ, bạn dùng công cụ của tự sự: nhân vật, cốt truyện, người kể, điểm nhìn, tình huống. Nhưng không được quên đây vẫn là thơ: có những đoạn tả cảnh, tả tâm trạng rất đậm chất trữ tình. Đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích là ví dụ: câu chuyện tạm dừng, nhường chỗ cho nỗi lòng nhân vật qua cảnh vật. Giáo trình gọi đó là sự kết hợp giữa tự sự và trữ tình trong truyện thơ.
Ngoài truyện thơ, còn có thơ trữ tình mang yếu tố tự sự. Bếp lửa của Bằng Việt kể lại những kỷ niệm tuổi thơ bên bà; Ánh trăng của Nguyễn Duy kể một hành trình từ thuở nhỏ đến khi về thành phố. Đây vẫn là thơ trữ tình, vì câu chuyện chỉ là con đường dẫn tới cảm xúc và suy ngẫm. Gọi chúng là "thơ tự sự" là sai.
Thơ trào phúng: tiếng cười có đối tượng
Dấu hiệu nhận ra. Có đối tượng bị cười, thường là thói hư tật xấu, cái lố bịch, cái giả dối trong xã hội. Có thủ pháp gây cười: phóng đại, đối lập, chơi chữ, nói ngược, tả hình dáng kệch cỡm.
Các cung bậc. Từ hài hước nhẹ nhàng, đến châm biếm sâu cay, đến đả kích gay gắt. Mức độ tuỳ đối tượng và thái độ của nhà thơ.
Ví dụ. Trần Tế Xương trong Vịnh khoa thi Hương tả cảnh trường thi lộn xộn: "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ, / Ậm ọẹ quan trường miệng thét loa." Từ láy "lôi thôi", "ậm ọẹ" đặt đầu câu vẽ ra cái nhếch nhác và cái ra vẻ của người trong cuộc. Nguyễn Khuyến cũng có mảng thơ trào phúng, như bài Tiến sĩ giấy.
Cách đọc. Hỏi: cười ai, cười cái gì, cười bằng cách nào, và đằng sau tiếng cười là nỗi niềm gì. Nhiều bài thơ trào phúng ẩn sau tiếng cười một nỗi đau thời thế, gọi là tiếng cười có nước mắt.
Bảng so sánh ba loại thơ
Đặt ba loại cạnh nhau giúp bạn chọn đúng thuật ngữ khi viết.
| Tiêu chí | Thơ trữ tình | Thơ tự sự, truyện thơ | Thơ trào phúng |
|---|---|---|---|
| Trung tâm | Cảm xúc, tâm trạng | Câu chuyện, nhân vật | Tiếng cười, đối tượng bị phê phán |
| Người nói | Chủ thể trữ tình | Người kể chuyện | Chủ thể cười, thường giấu thái độ sau giọng đùa |
| Dung lượng | Thường ngắn | Thường dài, nhiều đoạn | Thường ngắn, gọn, sắc |
| Bố cục | Theo mạch cảm xúc | Theo diễn biến sự kiện | Theo cách dẫn tới điểm gây cười |
| Ví dụ | Tràng giang, Sóng | Truyện Kiều, Lục Vân Tiên | Vịnh khoa thi Hương |
| Câu hỏi khi đọc | Cảm xúc vận động thế nào? | Chuyện gì xảy ra, vì sao? | Cười ai, bằng cách nào, vì sao? |
Lưu ý trường hợp lai: Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương là thơ trữ tình, nhưng giọng có chút thách thức, ngang ngạnh; Ông đồ của Vũ Đình Liên kể về hình ảnh ông đồ qua từng năm ("Mỗi năm hoa đào nở / Lại thấy ông đồ già") nhưng cốt lõi là niềm thương cảm và hoài niệm, nên vẫn là thơ trữ tình.
Thử đọc Ông đồ theo đúng loại
Ông đồ của Vũ Đình Liên là ví dụ tốt để luyện xếp loại, vì bài thơ có dáng dấp một câu chuyện: mỗi năm hoa đào nở, ông đồ lại ngồi bán chữ bên phố; người thuê viết dần thưa; rồi một năm hoa đào lại nở mà không thấy ông đồ xưa. Có nhân vật, có thời gian trôi, có thay đổi. Vậy có phải thơ tự sự?
Nếu đọc kỹ, bạn sẽ thấy câu chuyện rất mỏng: không có xung đột, không có biến cố được kể chi tiết, nhân vật không hành động gì ngoài ngồi đó. Điều đọng lại là niềm thương cảm cho một lớp người đang tàn và nỗi hoài niệm về một nét đẹp văn hoá xưa. Khổ cuối đặt câu hỏi về "những người muôn năm cũ", không trả lời, chỉ để lại một nỗi bâng khuâng. Trung tâm của bài thơ vì thế là cảm xúc, và Ông đồ là thơ trữ tình có yếu tố tự sự.
Bài học rút ra: đừng xếp loại theo dấu hiệu bề mặt. Hãy hỏi điều gì đọng lại sau khi đọc. Nếu là một số phận được kể trọn, đó là tự sự; nếu là một tâm trạng, đó là trữ tình; nếu là một tiếng cười có đối tượng, đó là trào phúng.
Dùng hiểu biết về loại thơ trong bài thi
Một vài cách đưa loại thơ vào bài viết cho tự nhiên:
- Ở mở bài, nêu ngắn loại thơ khi nó giúp định hướng: "Là một bài thơ trữ tình đậm yếu tố tự sự, Bếp lửa dẫn người đọc đi qua những kỷ niệm để đến một niềm biết ơn."
- Khi phân tích truyện thơ, chia ý theo nhân vật và sự kiện, nhưng dành một ý cho chất trữ tình của đoạn trích.
- Khi phân tích thơ trào phúng, luôn có một câu về đối tượng và một câu về thái độ đằng sau tiếng cười.
- Ở phần đánh giá, có thể so sánh với một bài khác loại cùng đề tài để làm nổi nét riêng.
Câu dẫn lý luận mẫu tự viết: "Cùng là thơ, nhưng thơ trữ tình mời người đọc cảm, truyện thơ mời người đọc theo dõi, còn thơ trào phúng mời người đọc cười rồi nghĩ."
Một nhầm lẫn rất hay gặp là gọi bất cứ bài thơ nào có câu chuyện là "thơ tự sự". Chỉ khi câu chuyện là trung tâm, nhân vật và sự kiện được triển khai đầy đủ, mới nên gọi như vậy.
Câu hỏi ôn tập
Trả lời ngắn, mỗi câu có ví dụ:
- Phân biệt thơ trữ tình và truyện thơ dựa trên trung tâm của văn bản.
- Vì sao Bếp lửa có nhiều yếu tố kể chuyện mà vẫn là thơ trữ tình?
- Chỉ ra đối tượng bị cười và thủ pháp gây cười trong hai câu thơ của Vịnh khoa thi Hương.
- Đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích cho thấy sự kết hợp tự sự và trữ tình trong truyện thơ như thế nào?
- Tìm một bài thơ khó xếp loại và lập luận cho cách xếp của bạn.
Gợi ý cho câu thứ hai: câu chuyện về bà và bếp lửa là nền để cảm xúc lớn dần, từ nhớ đến thương, đến biết ơn và suy ngẫm; cái đọng lại là tình cảm chứ không phải diễn biến sự việc.
Câu cuối không có đáp án duy nhất. Điều quan trọng là bạn nêu được tiêu chí và áp tiêu chí một cách nhất quán; lập luận rõ ràng có giá trị hơn một cái nhãn đúng mà không giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Truyện thơ và thơ tự sự có phải một không?
Truyện thơ là dạng tiêu biểu nhất của thơ tự sự, tức tác phẩm kể một câu chuyện hoàn chỉnh bằng thơ. Thơ tự sự là khái niệm rộng hơn, có thể gồm cả những bài thơ kể chuyện ngắn.
Thơ trào phúng có phải là thơ trữ tình không?
Thơ trào phúng thường được xếp riêng theo cảm hứng gây cười, phê phán. Tuy vậy nhiều bài vẫn có chất trữ tình, nhất là khi sau tiếng cười là nỗi buồn, nỗi xót xa của nhà thơ.
Ca dao thuộc loại thơ nào?
Phần lớn ca dao là thơ trữ tình dân gian, bộc lộ tình cảm gia đình, quê hương, tình yêu. Cũng có ca dao hài hước, châm biếm, gần với tinh thần trào phúng.
Có cần nêu loại thơ trong mọi bài phân tích không?
Không bắt buộc. Nên nêu khi việc xác định loại giúp người đọc hiểu cách tiếp cận của bạn, nhất là với truyện thơ, thơ trào phúng hoặc thơ có yếu tố tự sự đậm.
Thơ chính luận trữ tình là gì?
Là thơ bàn về những vấn đề lớn của cộng đồng, đất nước, nhưng bằng giọng tâm tình, cảm xúc và hình ảnh gần gũi. Nó kết hợp sức thuyết phục của lý lẽ với sức lay động của cảm xúc.