Kết thúc truyện là phần khép lại tác phẩm, nơi các mâu thuẫn được giải quyết hoặc để ngỏ và số phận nhân vật ngã ngũ hoặc còn bỏ dở; kết thúc đóng trả lời dứt khoát câu hỏi “rồi sẽ ra sao”, kết thúc mở để câu hỏi ấy lại cho người đọc. Cái kết thường là nơi tư tưởng tác phẩm hiện ra rõ nhất, vì đó là “lời cuối” của nhà văn về câu chuyện.
Đề thi hay hỏi ý nghĩa cái kết, hoặc đưa nhận định về kết thúc mở để bàn luận. Bài dưới đây phân biệt các kiểu kết thúc, phân biệt kết thúc văn bản với mở nút cốt truyện, soi vào ba cái kết quen thuộc, đưa ra năm hướng phân tích, bàn chuyện kết thúc có hậu và gợi câu dẫn mẫu cho đoạn văn.
Kết thúc văn bản và mở nút cốt truyện không phải là một
Mở nút là thành phần cốt truyện, nơi mâu thuẫn được giải quyết. Kết thúc văn bản là những câu, những đoạn cuối cùng của tác phẩm. Hai thứ thường đi gần nhau nhưng không trùng nhau. Có truyện mở nút xong vẫn còn một đoạn kết thúc riêng, như đoạn suy ngẫm, một hình ảnh, một cảnh vắng. Có truyện kết thúc văn bản khi nút chưa được mở, tức là kết thúc mở.
Phân biệt như vậy giúp bạn nhìn ra những cái kết tinh tế. Ở “Lão Hạc”, mâu thuẫn được giải quyết bằng cái chết của nhân vật, nhưng văn bản còn khép lại bằng những suy ngẫm của ông giáo về cuộc đời và con người, rằng cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng theo một nghĩa khác. Chính đoạn suy ngẫm ấy nâng câu chuyện về một số phận thành một câu hỏi về cách nhìn người.
Khi đề hỏi về “cái kết”, bạn nên xác định rõ mình đang bàn mở nút, đoạn kết văn bản hay cả hai, rồi phân tích theo đó. Nhiều bài viết lẫn hai thứ, bàn mở nút mà quên mất hình ảnh khép lại, trong khi hình ảnh ấy mới là chỗ nhà văn đặt dụng ý.
Các kiểu kết thúc hay gặp
Một tác phẩm có thể thuộc nhiều kiểu cùng lúc, chẳng hạn vừa có hậu vừa mở. Bảng dưới đây dùng như bản đồ để gọi tên.
| Kiểu kết thúc | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kết thúc có hậu | Người tốt được đền đáp, kẻ xấu bị trừng phạt | Phần lớn truyện cổ tích; Truyện Kiều với màn đoàn tụ |
| Kết thúc bi kịch | Nhân vật chết hoặc rơi vào bế tắc không lối ra | “Lão Hạc”, “Chí Phèo” |
| Kết thúc mở | Số phận nhân vật chưa ngã ngũ, gợi nhiều hướng | “Vợ nhặt” |
| Kết thúc vòng tròn | Trở lại hình ảnh, tình thế ở đầu truyện | Hình ảnh cái lò gạch cũ cuối “Chí Phèo” |
| Kết thúc bất ngờ | Hé lộ một sự thật làm đảo ngược cách hiểu trước đó | “Chiếc lá cuối cùng” (O. Henry) |
| Kết thúc bằng hình ảnh biểu tượng | Khép bằng một hình ảnh giàu sức gợi thay cho lời kết luận | Tấm ảnh chiếc thuyền trong “Chiếc thuyền ngoài xa” |
Gọi tên kiểu kết thúc chỉ là bước đầu. Điều giám khảo chờ là bạn giải thích vì sao nhà văn chọn kiểu ấy cho câu chuyện ấy, và cái kết làm thay đổi cách người đọc hiểu toàn bộ tác phẩm thế nào.
Ba cái kết soi kỹ
“Chí Phèo” kết thúc bằng cái chết của Bá Kiến và của Chí, rồi thêm một đoạn ngắn: nghe tin, Thị Nở nhìn nhanh xuống bụng và thoáng thấy hiện ra cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa và vắng người qua lại. Mở nút đã xong, nhưng hình ảnh cuối nối lại với cái lò gạch nơi Chí bị bỏ rơi ở đầu truyện. Cái kết vòng tròn ấy gợi một nguy cơ: chừng nào hoàn cảnh còn như cũ, một Chí Phèo con có thể lại ra đời.
“Vợ nhặt” khép lại vào buổi sáng sau đêm Tràng có vợ: bữa cháo cám, tiếng trống thúc thuế dồn dập, câu chuyện người thị kể về những người phá kho thóc của Nhật, và trong đầu Tràng hiện lên hình ảnh đoàn người đói và lá cờ đỏ. Truyện không cho biết gia đình ấy sẽ sống sót ra sao. Kết thúc mở nhưng không mơ hồ: nó hướng về một khả năng đổi đời, giữ đúng cảm hứng chủ đạo về khát vọng sống của tác phẩm.
“Chiếc lá cuối cùng” của O. Henry đặt bất ngờ ở cuối: chiếc lá thường xuân mà cô gái ốm nặng tưởng là lá thật, bám trụ qua đêm mưa gió và giúp cô hồi sinh ý chí sống, hoá ra là chiếc lá do cụ Bơ-men, người họa sĩ già, vẽ lên tường trong đêm mưa, rồi cụ mất vì sưng phổi. Sự thật được hé lộ vào phút chót làm đảo ngược mọi điều đã kể: người tưởng như thất bại lại là người làm nên kiệt tác thật sự của đời mình.
Cái kết mang ý nghĩa gì: năm hướng phân tích
Cái kết với số phận nhân vật. Nhân vật được giải thoát, bị hủy diệt hay còn lơ lửng? Câu trả lời cho biết nhà văn nhìn hoàn cảnh của nhân vật thế nào.
Cái kết với tư tưởng tác phẩm. Cái kết khẳng định, phủ định hay đặt câu hỏi với vấn đề tác phẩm nêu ra? Kết thúc mở của “Vợ nhặt” khẳng định niềm tin vào sự sống; kết thúc vòng tròn của “Chí Phèo” là lời cảnh báo.
Cái kết với cấu trúc toàn truyện. Cái kết có nối lại với phần mở đầu không, có đảo ngược điều đã kể không? Hướng này hợp với các truyện có kết cấu vòng tròn hoặc kết thúc bất ngờ.
Cái kết với người đọc. Cái kết để lại cảm xúc gì, buộc người đọc tự trả lời câu hỏi nào? Đây là hướng hợp nhất khi bàn kết thúc mở.
Cái kết với thể loại và thời đại. Kết thúc có hậu là đặc trưng của truyện cổ tích, gắn với ước mơ công bằng của nhân dân; kết thúc mở phổ biến hơn trong truyện ngắn hiện đại. Đặt cái kết vào thể loại giúp bạn tránh đánh giá lệch.
Kết thúc có hậu có làm giảm giá trị tác phẩm không
Đây là câu hỏi hay xuất hiện ở đề học sinh giỏi. Có ý kiến cho rằng kết thúc có hậu làm nhẹ đi tính bi kịch, làm tác phẩm kém chân thực. Ý kiến ngược lại cho rằng kết thúc có hậu thể hiện khát vọng công bằng và niềm tin vào con người, có giá trị nhân đạo riêng. Cả hai đều có lý ở những trường hợp khác nhau, và bài làm tốt thường không chọn phe mà xét từng tác phẩm.
Với truyện cổ tích, kết thúc có hậu gần như là quy ước thể loại. Đánh giá nó bằng tiêu chí chân thực của văn học hiện thực là lệch chuẩn. Với Truyện Kiều, màn đoàn tụ ở cuối đã được bàn nhiều: có người xem đó là một sự “hoà giải” làm dịu nỗi đau, có người chỉ ra rằng ngay trong đoàn tụ, Kiều vẫn mang tâm thế của người đã đi qua mười lăm năm lưu lạc, nên niềm vui không trọn vẹn. Cách đọc thứ hai cho thấy một cái kết có hậu vẫn có thể giữ được chiều sâu.
Khi bàn câu hỏi này, hãy đi theo ba bước: thừa nhận mặt mạnh của từng quan điểm, đặt cái kết vào thể loại và thời đại, rồi đọc kỹ chính văn bản xem cái kết có thật sự “có hậu trọn vẹn” không. Thường thì chính bước cuối cho bạn một ý riêng.
Phân tích một đoạn kết trong vài phút làm bài
Với truyện chưa học trong đề đọc hiểu hay đề nghị luận, câu hỏi về cái kết rất hay gặp. Quy trình dưới đây giúp bạn có ngay ý để viết.
- Đọc lại câu cuối và đoạn cuối hai lần. Gạch dưới hình ảnh, âm thanh hoặc hành động được đặt ở vị trí sau cùng; vị trí ấy hiếm khi ngẫu nhiên.
- Đối chiếu đoạn cuối với đoạn mở đầu. Nếu có hình ảnh lặp lại, ghi chú khả năng kết cấu vòng tròn; nếu có sự đảo ngược, ghi chú khả năng kết thúc bất ngờ.
- Hỏi số phận nhân vật chính đã ngã ngũ chưa. Ngã ngũ là kết thúc đóng; còn để ngỏ là kết thúc mở. Nếu mở, hỏi tiếp: mở về hướng nào, có định hướng hay hoàn toàn bỏ ngỏ.
- Nối cái kết với vấn đề trung tâm của truyện: cái kết khẳng định, phủ định hay đặt câu hỏi với vấn đề ấy.
- Viết câu trả lời theo ba phần: gọi tên kiểu kết thúc kèm chi tiết, nêu ý nghĩa với nhân vật và tư tưởng, nêu tác động đến người đọc.
Quy trình này cũng có thể dùng ngược lại khi ôn: chọn một truyện quen, đọc mỗi đoạn kết rồi tự trả lời năm bước, sau đó so sánh với cách sách giáo khoa hay sách tham khảo phân tích. Bạn sẽ thấy nhiều chỗ mình nhận ra được những điều tài liệu chưa nói, và đó chính là phần “ý riêng” rất có giá trị trong bài thi học sinh giỏi.
Viết đoạn bàn về cái kết: câu dẫn mẫu và câu hỏi ôn tập
Các câu dẫn mẫu tự viết cho từng kiểu kết thúc:
- Kết thúc mở: “Nhà văn dừng câu chuyện ở ngưỡng cửa của một khả năng, không hứa hẹn và cũng không phủ nhận, để người đọc tự mang câu hỏi về số phận nhân vật ra khỏi trang sách.”
- Kết thúc vòng tròn: “Hình ảnh cuối truyện trở lại đúng nơi câu chuyện bắt đầu, biến một bi kịch cá nhân thành một vòng lặp có thể tái diễn.”
- Kết thúc bất ngờ: “Sự thật được giữ đến dòng cuối không nhằm gây sốc mà để đảo ngược cách người đọc nhìn một nhân vật tưởng như mờ nhạt.”
- Kết thúc có hậu: “Cái kết có hậu là cách dân gian trả lại công bằng cho người lương thiện, điều mà đời thực không phải lúc nào cũng làm được.”
Nhầm lẫn hay gặp: gọi mọi kết thúc buồn là kết thúc mở; chỉ kể lại cái kết mà không nói ý nghĩa; tự viết thêm “phần tiếp theo” cho nhân vật như thể đó là điều nhà văn muốn. Câu hỏi ôn tập: (1) Phân biệt mở nút và kết thúc văn bản. (2) Vì sao cái kết của “Vợ nhặt” được xem là kết thúc mở mà vẫn rõ hướng? (3) Hình ảnh cái lò gạch cũ cuối “Chí Phèo” gợi điều gì? (4) Kết thúc bất ngờ của “Chiếc lá cuối cùng” làm thay đổi cách nhìn về nhân vật nào? (5) Viết đoạn khoảng mười câu bàn về ý kiến: kết thúc có hậu làm giảm giá trị tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Kết thúc mở và kết thúc bỏ lửng có khác nhau không?
Hai cách gọi thường được dùng gần nghĩa. Một số người dùng “bỏ lửng” cho những cái kết dừng đột ngột, còn “mở” cho những cái kết có định hướng nhưng chưa ngã ngũ. Trong bài thi, dùng “kết thúc mở” kèm giải thích cụ thể là an toàn nhất.
Kết thúc mở có phải là dấu hiệu nhà văn chưa nghĩ xong không?
Không. Kết thúc mở là lựa chọn nghệ thuật có chủ đích, nhằm để người đọc tham gia suy ngẫm, hoặc vì đời sống thật không có lời giải dứt khoát. Một kết thúc mở tốt vẫn có định hướng, phù hợp với tư tưởng toàn tác phẩm, như ở “Vợ nhặt”.
Có nên viết thêm đoạn kết khác cho truyện trong bài thi không?
Chỉ khi đề yêu cầu sáng tạo, như viết tiếp câu chuyện. Trong bài nghị luận, việc tự đặt ra kết thúc khác dễ làm lệch trọng tâm. Nếu muốn, hãy bàn ngắn rằng một cái kết khác sẽ làm mất ý nghĩa gì, để chứng minh cái kết của nhà văn là hợp lý.
Kết thúc bất ngờ có phải lúc nào cũng hay không?
Không. Bất ngờ chỉ có giá trị khi đã được chuẩn bị hợp lý từ trước và làm sâu thêm ý nghĩa tác phẩm. Một cú lật cuối truyện không có nền móng sẽ khiến người đọc thấy bị đánh lừa, và làm nhẹ đi những gì đã được kể.
Phân tích cái kết nên đặt ở đâu trong bài nghị luận về tác phẩm?
Thường đặt ở cuối phần phân tích, trước phần đánh giá chung, vì cái kết là nơi các mạch của tác phẩm hội tụ. Nếu đề trực tiếp hỏi về ý nghĩa cái kết, hãy đưa nó thành luận điểm chính và dùng các phần khác của truyện làm cơ sở.