LyLuan.comLý Luận
Tiếp nhận và phê bình

Khoảng trống trong văn bản văn học: chỗ người đọc tự điền và giới hạn của việc điền

Khoảng trống, điểm chưa xác định trong văn bản văn học là gì, nằm ở đâu trong truyện và thơ, cách phân tích một khoảng trống và giới hạn khi người đọc tự điền.

A Vietnamese teacher seen from behind pausing at a classroom whiteboard wiped clean, students blurred in the foreground, eye-level shot, pale green morning light

Khoảng trống trong văn bản văn học là những chỗ nhà văn không nói ra: không giải thích, không tả hết, không nối các sự việc lại với nhau. Người đọc phải tự điền vào những chỗ ấy, và chính việc tự điền đó làm nên một phần lớn ý nghĩa và sức cuốn hút của tác phẩm.

Đây là khái niệm làm cụ thể hoá ý tưởng "người đọc đồng sáng tạo": nếu đồng sáng tạo là câu trả lời cho câu hỏi người đọc góp gì, thì khoảng trống trả lời câu hỏi người đọc góp vào đâu. Bài dưới đây giải thích nguồn gốc khái niệm, các loại khoảng trống thường gặp, cách phân tích một khoảng trống trong bài thi và những giới hạn cần giữ.

Khoảng trống là gì và từ đâu mà có khái niệm này

Không văn bản nào nói hết được mọi thứ. Một truyện ngắn vài nghìn chữ không thể kể từng phút trong đời nhân vật; một bài thơ tám câu không thể tả trọn một buổi chiều. Ngay cả khi nhà văn muốn tả đầy đủ, ngôn từ vẫn luôn để lại những chỗ chưa xác định: màu áo, nét mặt, ý nghĩ chưa nói ra. Đó là khoảng trống tự nhiên của văn bản.

Trong lý luận, nhà triết học Ba Lan Roman Ingarden gọi những chỗ ấy là các điểm chưa xác định của tác phẩm. Về sau Wolfgang Iser, một gương mặt chính của mỹ học tiếp nhận ở Đức, phát triển ý này thành khái niệm khoảng trống: những chỗ đứt nối giữa các đoạn, các góc nhìn trong văn bản, buộc người đọc phải tự kết nối. Với Iser, khoảng trống không phải khuyết điểm mà là cơ chế khiến người đọc tham gia vào tác phẩm.

Ở bài thi phổ thông, bạn không cần trình bày sâu hai học thuyết này. Điều cần nắm là ý chung: văn bản văn học luôn có những chỗ cố ý hoặc tự nhiên bỏ ngỏ, và một phần việc đọc là nhận ra những chỗ ấy rồi điền chúng một cách có căn cứ.

Có thể phân biệt hai mức. Mức thứ nhất là khoảng trống mà người đọc nào cũng điền gần như giống nhau, ví dụ tự hình dung một con đường làng khi truyện chỉ nhắc chữ "đường làng". Mức thứ hai là khoảng trống mà mỗi người điền một khác, ví dụ đoán xem nhân vật nghĩ gì trong một khoảnh khắc im lặng. Bài thi đáng dành công cho mức thứ hai, vì đó là chỗ tác phẩm mở ra nhiều lớp nghĩa và người đọc phải lập luận cho cách hiểu của mình.

Các loại khoảng trống thường gặp trong truyện và thơ

Để phân tích được, trước hết bạn phải nhận ra khoảng trống nằm ở đâu. Bảng dưới gom các loại hay gặp, kèm ví dụ từ tác phẩm trong chương trình.

Loại khoảng trốngBiểu hiệnVí dụ
Khoảng trống tâm lýNhân vật hành động mà nhà văn không giải thích vì saoTràng trong Vợ nhặt quyết định đưa người đàn bà về nhà chỉ sau vài câu nói đùa
Khoảng trống thời gianTruyện bỏ qua một quãng đời, người đọc tự hình dungNhững năm Chí Phèo ở tù hầu như không được kể
Khoảng trống ở kết thúcTruyện dừng trước khi mọi chuyện được giải quyếtHai đứa trẻ kết thúc khi đoàn tàu đi qua, đời hai chị em vẫn như cũ
Khoảng trống cảm xúc trong thơBài thơ tả cảnh mà không gọi tên tâm trạngThu điếu của Nguyễn Khuyến tả ao thu, thuyền câu, gần như không nói thẳng nỗi niềm
Khoảng trống giữa hai hình ảnhHai hình ảnh đặt cạnh nhau, không có lời nốiHai câu đầu Sóng đặt các cặp đối lập cạnh nhau, không giải thích

Bạn nên để ý rằng các khoảng trống trên đều nằm cạnh những chi tiết rất rõ. Nhà văn tả kỹ một vài thứ và lặng im ở những thứ khác. Sự tương phản giữa chỗ nói nhiều và chỗ lặng im thường là manh mối tốt nhất để đọc ra ý đồ nghệ thuật.

Nguyên lý tảng băng trôi: một cách viết dựa vào khoảng trống

Ernest Hemingway, nhà văn Mỹ có truyện Ông già và biển cả được học trong chương trình, nổi tiếng với nguyên lý tảng băng trôi: phần nổi trên mặt nước chỉ là một phần nhỏ, phần lớn chìm bên dưới. Nhà văn viết ít, để người đọc tự cảm thấy phần chìm. Đây là một quan niệm sáng tác chủ động khai thác khoảng trống.

Trong Ông già và biển cả, câu chuyện bề mặt rất giản dị: ông lão Xan-ti-a-gô ra khơi, câu được con cá kiếm lớn, chiến đấu với đàn cá mập và mang về bộ xương cá. Nhà văn gần như không bình luận. Ý nghĩa về sức chịu đựng, về khát vọng và giới hạn của con người nằm ở phần chìm, do người đọc tự cảm nhận qua hành động và độc thoại của nhân vật.

Khi gặp đề hỏi về lối viết hàm súc, kiệm lời, bạn có thể dùng nguyên lý này làm điểm tựa. Hãy cẩn thận khi trích lời Hemingway: ý về tảng băng trôi thì phổ biến và chắc chắn, nhưng nếu không nhớ chính xác câu chữ, hãy diễn đạt lại bằng lời mình thay vì đặt trong ngoặc kép.

Khoảng trống trong thơ: chỗ tình ẩn sau cảnh

Ở thơ, khoảng trống ít khi là những sự việc bị bỏ qua như trong truyện, mà thường là cảm xúc không được gọi tên. Thơ trung đại có lối nói "ý tại ngôn ngoại", ý nằm ngoài lời: nhà thơ tả cảnh, kể việc, còn tâm trạng thì để người đọc tự cảm. Đây là nơi khoảng trống dày đặc nhất và cũng là nơi học sinh dễ bỏ sót nhất.

Bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến mở bằng hai câu "Ao thu lạnh lẽo nước trong veo / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo". Cả bài tả ao, thuyền, sóng, lá, mây, ngõ trúc, người ngồi câu, gần như không một chữ nói thẳng nỗi lòng. Thế nhưng cái tĩnh lặng, cái nhỏ bé, cái co lại của không gian khiến người đọc cảm được một tâm trạng cô quạnh, một nỗi niềm thời thế khó nói. Nỗi niềm ấy nằm ở khoảng trống, không nằm trong câu chữ nào cụ thể.

Thơ hiện đại thì hay dùng cách đặt hai hình ảnh cạnh nhau mà bỏ lời nối. Khi phân tích, đừng chỉ dừng ở "tác giả gợi nhiều hơn tả". Hãy chỉ ra cụ thể: cảnh nào được tả, chữ nào gợi sắc thái, rồi nói người đọc từ đó cảm ra tâm trạng gì. Cách này giữ cho phần phân tích khoảng trống luôn có chỗ bám vào văn bản.

Phân tích một khoảng trống trong bài thi: bốn bước

Nói "nhà văn để khoảng trống cho người đọc" là chưa đủ. Bài phân tích có sức nặng khi bạn đi qua đủ bốn bước sau, lấy ví dụ chi tiết Tràng đưa vợ về trong Vợ nhặt.

  1. Chỉ ra chỗ trống: Kim Lân không kể Tràng suy tính gì trước khi bảo người đàn bà về cùng, chỉ ghi lại một thoáng chợn và câu tặc lưỡi "Chậc, kệ!".
  2. Gom các chi tiết bao quanh: cái đói đang đe doạ cả xóm, thân phận nghèo và ế vợ của Tràng, câu đùa vu vơ trước đó, bữa bánh đúc.
  3. Đề xuất cách điền có căn cứ: trong khoảnh khắc ấy có cả liều lĩnh, cả thương người, cả khát khao có một mái ấm, những thứ người đọc suy ra từ hoàn cảnh và tính cách Tràng.
  4. Nói tác dụng của việc để trống: nhà văn không biến Tràng thành người lý trí tính toán, giữ nguyên vẻ hồn nhiên, bột phát của nhân vật, và để người đọc tự thấy khát vọng sống bật ra ngay giữa nạn đói.

Bước thứ ba là nơi nhiều bài sa vào suy diễn. Hãy luôn kèm cụm "dựa vào chi tiết..." hoặc "từ chỗ nhà văn tả..." để giám khảo thấy cách điền của bạn có điểm tựa.

Giới hạn của việc tự điền: bốn nguyên tắc

Điền theo logic toàn tác phẩm. Cách điền phải khớp với tính cách nhân vật, giọng điệu và cảm hứng chung. Đọc Tràng thành kẻ toan tính lợi dụng là đi ngược toàn bộ cách Kim Lân dựng nhân vật.

Không biến khoảng trống thành chỗ chứa ý riêng. Có bài làm lấp khoảng trống bằng những điều người viết muốn nói, rồi gán cho tác phẩm. Đó là áp đặt, không phải tiếp nhận.

Chấp nhận nhiều cách điền. Khoảng trống tốt thường cho phép vài cách điền cùng hợp lý. Nêu một cách rồi thừa nhận khả năng khác là dấu hiệu đọc chín chắn.

Đừng điền những chỗ không phải khoảng trống. Có chi tiết chỉ là phần nhà văn không cần nói vì không liên quan. Không phải chỗ im lặng nào cũng mang nghĩa sâu; tìm nghĩa ở mọi chỗ trống dễ làm bài viết gượng ép. Chẳng hạn, việc truyện không nhắc tới tên con đò hay màu áo một nhân vật phụ thường chẳng có ý đồ gì; phân tích chúng chỉ làm loãng bài.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Các nhầm lẫn dưới đây thường gặp khi học sinh mới làm quen khái niệm này. Sau đó là bộ câu hỏi để tự kiểm tra.

  • Nhầm khoảng trống với chỗ nhà văn viết thiếu, viết vụng. Khoảng trống có chức năng; chỗ vụng thì không.
  • Nhầm khoảng trống với ẩn dụ. Ẩn dụ là một hình ảnh mang nghĩa khác; khoảng trống là chỗ không có gì được nói ra.
  • Tưởng thơ không có khoảng trống. Thơ trung đại với lối ý tại ngôn ngoại là nơi khoảng trống dày đặc nhất.
  • Câu hỏi ôn tập một: khoảng trống tâm lý và khoảng trống ở kết thúc khác nhau thế nào? Mỗi loại cho một ví dụ.
  • Câu hỏi ôn tập hai: phân tích một khoảng trống trong Chí Phèo theo bốn bước đã nêu.
  • Câu hỏi ôn tập ba: vì sao nói khoảng trống là lời mời người đọc đồng sáng tạo? Viết một đoạn khoảng mười câu.

Nếu chỉ có ít thời gian ôn, hãy luyện câu hỏi hai. Phân tích được một khoảng trống cụ thể theo bốn bước sẽ có ích cho rất nhiều dạng đề, không chỉ đề lý luận.

Câu hỏi thường gặp

Khoảng trống trong văn bản văn học có phải là chỗ nhà văn quên viết không?

Không. Khoảng trống có thể tự nhiên vì ngôn từ không tả hết, hoặc được nhà văn cố ý để lại. Điều làm nên khoảng trống là nó có chức năng: buộc người đọc tự kết nối, tự hình dung, tự cảm nhận.

Khái niệm khoảng trống gắn với nhà lý luận nào?

Ý về các điểm chưa xác định của tác phẩm gắn với Roman Ingarden; khái niệm khoảng trống được Wolfgang Iser phát triển trong mỹ học tiếp nhận ở Đức. Ở bài thi phổ thông, nêu tên một người là đủ.

Nguyên lý tảng băng trôi liên quan gì đến khoảng trống?

Nguyên lý tảng băng trôi của Hemingway chủ trương viết ít phần nổi, để phần lớn ý nghĩa chìm bên dưới cho người đọc tự cảm nhận. Đó là cách sáng tác chủ động khai thác khoảng trống.

Làm sao biết một chỗ im lặng có phải khoảng trống mang nghĩa không?

Hãy xem chỗ đó có nằm cạnh những chi tiết được tả kỹ, có liên quan đến nhân vật hay chủ đề chính không. Nếu lấp vào thì nghĩa tác phẩm rõ hơn, đó là khoảng trống đáng phân tích.

Tự điền khoảng trống khác suy diễn ở chỗ nào?

Tự điền có căn cứ là dựa vào chi tiết xung quanh và logic toàn tác phẩm. Suy diễn là đưa vào những điều văn bản không gợi tới, hoặc trái với tính cách nhân vật và cảm hứng chung.

Thơ có khoảng trống giống truyện không?

Có, và thường dày hơn. Thơ trung đại chuộng lối ý tại ngôn ngoại, tả cảnh để người đọc tự đọc ra tình. Thơ hiện đại hay đặt hai hình ảnh cạnh nhau không lời nối, khoảng trống nằm ở giữa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138