Tiếp nhận văn học là hoạt động người đọc biến những trang chữ thành một thế giới sống động trong đầu mình: cảm, hiểu, đánh giá và mang tác phẩm theo vào đời. Không có hoạt động này, tác phẩm chỉ là văn bản nằm im; có nó, tác phẩm mới thật sự bắt đầu đời sống của mình.
Khi ôn thi, bạn cần nắm ba thứ: định nghĩa, các cấp độ đọc từ cảm thụ trực tiếp đến bình giá, và những tính chất khiến tiếp nhận khác nhau giữa người này với người kia. Bài dưới đây đi lần lượt qua từng phần, kèm ví dụ từ tác phẩm trong chương trình, câu dẫn mẫu và những chỗ học sinh hay nhầm khi đưa khái niệm này vào bài nghị luận.
Tiếp nhận văn học là gì: từ cách nói đời thường đến cách nói học thuật
Bạn đọc xong một truyện ngắn, gấp sách lại và thấy lòng nặng trĩu, rồi tự hỏi vì sao nhà văn lại kết thúc như thế, rồi kể cho bạn bè nghe và hai người cãi nhau về một nhân vật. Toàn bộ chuỗi việc ấy là tiếp nhận. Nó không chỉ là "đọc" theo nghĩa nhận mặt chữ, mà là cả quá trình cảm xúc, suy nghĩ, liên tưởng và phán đoán diễn ra trong người đọc.
Theo cách trình bày phổ biến trong giáo trình và sách Ngữ văn, tiếp nhận văn học là hoạt động tích cực của cảm giác, tâm trí người đọc nhằm biến văn bản thành thế giới nghệ thuật trong tâm trí mình. Ba chữ cần gạch chân là tích cực (người đọc không thụ động nhận), văn bản (cái có sẵn trên giấy) và thế giới nghệ thuật (cái chỉ thành hình khi có người đọc).
Từ đó có một cặp khái niệm đi kèm: văn bản là phần vật chất cố định, ai cầm cuốn sách cũng thấy cùng những dòng chữ; còn tác phẩm theo nghĩa sống động là thứ hiện lên trong mỗi người đọc, nên không bao giờ hoàn toàn giống nhau. Hiểu cặp khái niệm này, bạn sẽ giải thích được vì sao lý luận gọi tiếp nhận là khâu hoàn tất quá trình văn học: nhà văn sáng tác, tác phẩm ra đời, nhưng phải có người đọc thì vòng đời ấy mới khép lại và lại mở ra.
Ba cấp độ tiếp nhận: đọc tới đâu thì thấy tới đó
Nhiều giáo trình chia tiếp nhận thành các cấp độ từ nông đến sâu. Cách chia có thể khác nhau đôi chút, nhưng phần lớn quy về ba tầng dưới đây. Bảng kèm ví dụ từ truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân để bạn thấy mỗi tầng đọc ra điều gì.
| Cấp độ | Người đọc làm gì | Đọc Vợ nhặt ở tầng này thấy gì |
|---|---|---|
| Cảm thụ trực tiếp | Nắm chuyện, nhân vật, xúc động theo diễn biến bề mặt | Tràng nhặt được vợ giữa nạn đói, chuyện vừa buồn cười vừa thương |
| Hiểu qua hình thức | Nhận ra tình huống, chi tiết, giọng kể mang nghĩa gì | Tình huống "nhặt vợ" cho thấy giá con người rẻ mạt; nồi cháo cám nói về cái đói rõ hơn mọi lời tả |
| Bình giá, khái quát | Đánh giá giá trị, đặt tác phẩm vào thời đại và đời sống của mình | Niềm khát sống, khát hạnh phúc của người nghèo ngay bên bờ cái chết; cái nhìn nhân đạo của Kim Lân |
Ba tầng này không tách thành ba lần đọc riêng. Một người đọc giỏi đi qua cả ba gần như cùng lúc. Nhưng khi làm bài, việc biết mình đang đứng ở tầng nào giúp bạn tránh lỗi quen thuộc: kể lại chuyện thật dài (dừng ở tầng một) rồi kết luận bằng một câu chung chung về "giá trị nhân đạo" mà không đi qua tầng hai, nơi hình thức tác phẩm làm nên ý nghĩa.
Bốn tính chất của tiếp nhận văn học cần nhớ khi giải thích
Tính cá thể hoá. Mỗi người mang vốn sống, tuổi tác, nghề nghiệp, tâm trạng riêng vào trang sách. Cùng đọc Chí Phèo, một học sinh lớp mười một có thể bị ám ảnh bởi tiếng chửi mở đầu, còn một người từng trải lại dừng rất lâu ở bát cháo hành. Không ai đọc bằng con mắt của người khác.
Tính chủ động, tích cực. Người đọc không như cái bình rỗng chờ rót đầy. Họ đặt câu hỏi, đoán trước, ngạc nhiên khi bị đoán sai, tự nối các chi tiết rời rạc. Chính sự chủ động ấy làm nên khái niệm "người đọc đồng sáng tạo" mà bạn sẽ gặp ở các bài sau.
Tính đa dạng, không thống nhất. Vì cá thể và chủ động nên cách hiểu một tác phẩm luôn nhiều chiều. Điều này không có nghĩa hiểu sao cũng được: văn bản vẫn là giới hạn, cách hiểu nào đi ngược chữ nghĩa của văn bản thì không đứng được.
Tính lịch sử. Mỗi thời đại đọc tác phẩm với những mối quan tâm khác nhau. Người đọc cùng thời với tác giả và người đọc vài chục năm sau nhìn thấy những lớp nghĩa khác nhau trong cùng một văn bản. Đây là lý do một tác phẩm lớn có "đời sống" dài hơn đời người viết ra nó.
Soi vào tác phẩm: cùng một văn bản, nhiều lối vào
Lấy bài thơ Tràng giang của Huy Cận. Câu thơ "Củi một cành khô lạc mấy dòng" có người đọc ra trước hết một bức tranh: dòng sông rộng, một cành củi nhỏ trôi. Người khác đọc ra thân phận: một con người cá nhân cô đơn, nhỏ bé, lạc loài giữa trời rộng sông dài. Người thứ ba chú ý vào phép đảo trật tự từ, đẩy chữ "củi" lên đầu và đặt chữ "lạc" ở giữa câu. Ba cách đọc ứng với ba tầng tiếp nhận, và cách thứ ba giúp hai cách đầu có chỗ dựa.
Lấy Hai đứa trẻ của Thạch Lam. Ở tầng bề mặt, đây là truyện gần như không có chuyện: một phố huyện, một buổi chiều, hai chị em chờ chuyến tàu đêm. Người đọc vội có thể thấy nhạt. Người đọc chậm sẽ nhận ra đoàn tàu là chi tiết mang nghĩa: một chút ánh sáng, một chút thế giới khác đi qua cuộc sống tối tăm, đơn điệu. Tiếp nhận ở đây phụ thuộc vào việc người đọc có chịu dừng lại ở những chỗ tưởng như không có gì xảy ra hay không.
Hai ví dụ cho thấy một điều quan trọng cho bài thi: khi đề yêu cầu bàn về vai trò người đọc, dẫn chứng tốt nhất không phải là kể "tác phẩm này được nhiều người yêu thích", mà là chỉ ra cụ thể một chi tiết có thể được đọc theo nhiều tầng, và tầng sâu hơn cần người đọc làm gì để chạm tới.
Đưa khái niệm tiếp nhận vào bài nghị luận: câu dẫn và chỗ đặt
Khái niệm tiếp nhận thường xuất hiện trong đề nghị luận về một ý kiến bàn về người đọc, hoặc làm phần mở rộng trong bài phân tích. Dưới đây là vài câu dẫn tự viết để bạn tham khảo, sửa lại theo giọng của mình.
- Phần giải thích: "Tiếp nhận văn học là quá trình người đọc biến văn bản thành thế giới nghệ thuật sống động trong tâm trí mình; tác phẩm chỉ thật sự sống khi được đọc."
- Chuyển sang dẫn chứng: "Chi tiết ấy mở ra nhiều tầng đọc, và chính sự khác nhau giữa các tầng cho thấy vai trò không thể thay thế của người tiếp nhận."
- Phần bàn luận mở rộng: "Tiếp nhận đa dạng không đồng nghĩa với tuỳ tiện; mọi cách hiểu đều phải tìm được chỗ dựa trong chữ nghĩa của văn bản."
- Phần liên hệ bản thân: "Đọc lại tác phẩm sau vài năm, người đọc nhận ra những điều trước đây bỏ qua, bởi chính người đọc đã đổi khác."
Chỗ đặt hợp lý nhất là phần giải thích (định nghĩa ngắn, không quá hai câu) và phần bàn luận mở rộng. Đừng dành cả đoạn mở bài để giảng lý thuyết tiếp nhận; giám khảo cần thấy bạn dùng khái niệm để soi tác phẩm, chứ không cần thấy bạn thuộc định nghĩa.
Nhầm lẫn hay gặp khi viết về tiếp nhận
Những lỗi dưới đây lặp lại nhiều trong bài làm của học sinh khi gặp đề về người đọc. Cột bên phải gợi cách viết lại cho đúng.
| Viết sai | Vì sao sai | Viết lại |
|---|---|---|
| Tiếp nhận là đọc hiểu văn bản | Thu hẹp: bỏ mất cảm xúc, đánh giá, liên tưởng | Tiếp nhận gồm cảm thụ, lý giải và bình giá |
| Mỗi người hiểu một kiểu nên không có cách hiểu sai | Bỏ quên giới hạn của văn bản | Cách hiểu đa dạng nhưng phải có căn cứ trong văn bản |
| Người đọc quyết định hết ý nghĩa tác phẩm | Xoá vai trò nhà văn và văn bản | Nghĩa nảy sinh từ cuộc gặp giữa văn bản và người đọc |
| Tiếp nhận chỉ là chuyện của nhà phê bình | Bỏ quên người đọc bình thường | Mọi người đọc đều tham gia đời sống tác phẩm |
Lỗi thứ hai là nguy hiểm nhất, vì nghe rất "hiện đại". Nếu đề yêu cầu bàn luận, bạn nên chủ động nêu giới hạn này ở phần mở rộng: đó là dấu hiệu bạn hiểu khái niệm chứ không chỉ chép lại.
Câu hỏi ôn tập tự kiểm tra
Trả lời được các câu sau mà không nhìn lại bài là bạn đã nắm chắc phần này. Nên viết ra giấy, mỗi câu khoảng năm đến bảy dòng.
- Phân biệt văn bản văn học và tác phẩm văn học trong tâm trí người đọc. Cho một ví dụ.
- Nêu ba cấp độ tiếp nhận và minh hoạ bằng một truyện ngắn em đã học, khác với Vợ nhặt.
- Vì sao nói tiếp nhận văn học mang tính lịch sử? Lấy ví dụ một tác phẩm trung đại được đọc khác đi ở thời hiện đại.
- Giải thích vì sao cách hiểu đa dạng vẫn cần giới hạn. Nêu một cách hiểu mà em cho là đi quá văn bản.
- Chọn một câu thơ trong chương trình và viết ba cách đọc ứng với ba cấp độ tiếp nhận.
Câu cuối là bài tập hữu ích nhất. Làm quen với việc đọc một câu theo ba tầng, bạn sẽ tự nhiên viết phần phân tích sâu hơn mà không cần nhớ thêm thuật ngữ nào.
Câu hỏi thường gặp
Tiếp nhận văn học và đọc hiểu văn bản có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Đọc hiểu là một phần của tiếp nhận, thiên về nắm thông tin và ý nghĩa. Tiếp nhận rộng hơn, gồm cả rung cảm, liên tưởng, đánh giá và cách tác phẩm đi theo người đọc vào đời sống sau khi gấp sách.
Có mấy cấp độ tiếp nhận văn học?
Cách chia phổ biến là ba cấp độ: cảm thụ trực tiếp nội dung bề mặt, hiểu ý nghĩa thông qua hình thức nghệ thuật, và bình giá, khái quát giá trị. Các giáo trình có thể gọi tên khác nhau nhưng tinh thần tương tự.
Vì sao cùng một tác phẩm mà mỗi người hiểu một khác?
Vì tiếp nhận mang tính cá thể và tính lịch sử. Mỗi người có vốn sống, tuổi tác, tâm trạng và thời đại riêng, nên những chi tiết họ chú ý và cách họ nối các chi tiết ấy lại cũng khác nhau.
Hiểu khác nhau thì có cách hiểu nào sai không?
Có. Cách hiểu bị coi là sai khi không tìm được chỗ dựa trong văn bản hoặc đi ngược lại chữ nghĩa của văn bản. Đa dạng là nhiều cách đọc đều có căn cứ, không phải đọc tuỳ ý.
Đề thi có hay hỏi trực tiếp về tiếp nhận văn học không?
Đề học sinh giỏi khá hay đưa ra một ý kiến bàn về người đọc và yêu cầu bình luận. Đề tốt nghiệp ít hỏi trực tiếp, nhưng hiểu biết về tiếp nhận vẫn giúp bạn viết phần bàn luận, mở rộng sâu hơn.
Nên học thuộc định nghĩa tiếp nhận văn học nguyên văn không?
Không cần nguyên văn. Bạn nên nắm ba ý cốt lõi: người đọc tích cực, văn bản chỉ thành thế giới nghệ thuật khi được đọc, tiếp nhận vừa đa dạng vừa có giới hạn. Diễn đạt bằng lời mình sẽ tự nhiên hơn.