Bài lý luận văn học thi học sinh giỏi hay mắc mười lỗi, rải đều trên các phần: bỏ một vế đề, đổi đề thành đề quen, giải thích dài mà rỗng, thiếu lý giải cơ sở, kể thay phân tích, chọn tác phẩm lệch, sa vào lý thuyết, bàn luận hình thức, diễn đạt và trích dẫn thiếu chính xác, kết bài tóm tắt lại thân bài. Phần lớn các lỗi này không do thiếu kiến thức mà do thói quen viết, nên sửa được bằng cách nhận ra và luyện có chủ đích.
Bài xếp lỗi theo thứ tự các phần của một bài văn, mỗi lỗi kèm biểu hiện và cách sửa, rồi gom lại thành bảng tự soát bảy bước. Các ví dụ lỗi được tự soạn để minh hoạ, không trích từ bài của học sinh nào.
Vì sao lỗi lặp lại dù đã biết
Hầu hết học sinh đội tuyển đều đã nghe nói về những lỗi này, vậy mà chúng vẫn xuất hiện trong bài. Lý do là trong phòng thi, người viết làm theo thói quen hơn là theo hiểu biết. Biết rằng không nên kể lại truyện là một chuyện; khi đang viết dưới áp lực thời gian, tay vẫn kể vì kể dễ hơn phân tích. Muốn sửa, phải thay thói quen bằng một thói quen khác qua luyện tập, không chỉ nhắc mình nhớ.
Lỗi cũng lặp lại vì người viết không thấy nó. Một đoạn kể dài, khi chính mình viết, có cảm giác là đang phân tích, vì trong đầu người viết đã có sẵn ý nghĩa của chi tiết. Người đọc thì chỉ thấy chữ trên giấy. Đây là lý do việc đọc lại bài sau một hai ngày, hoặc nhờ người khác đọc, có tác dụng hơn đọc lại ngay sau khi viết.
Cuối cùng, nhiều lỗi được khuyến khích ngầm bởi những bài mẫu đọc trên mạng hay trong sách tham khảo: mở bài vòng vo, câu văn bay bổng, kết bài tóm tắt. Đọc nhiều bài như vậy, bạn tưởng đó là chuẩn. Một cách tự bảo vệ là đọc bài mẫu với câu hỏi “đoạn này phân tích được gì mà bỏ đi thì bài mất?”, chứ không đọc để bắt chước giọng.
Lỗi ở khâu hiểu đề
Lỗi 1: hiểu một vế, bỏ một vế. Đề có cấu trúc “không chỉ… mà còn…”, bài chỉ bàn vế đầu. Biểu hiện dễ thấy là phần giải thích có, nhưng phần chứng minh chỉ xoay quanh một ý. Cách sửa: khi lập dàn ý, mỗi vế phải có ít nhất một luận điểm chứng minh riêng, ghi rõ tên vế ở đầu luận điểm.
Lỗi 2: đổi đề thành đề quen. Thấy đề về người đọc, viết thành bài về trách nhiệm nhà văn vì đã luyện đề ấy. Cách sửa: viết câu luận đề bằng lời mình rồi đặt cạnh đề, kiểm từng từ khoá có mặt chưa. Nếu thấy luận đề quá giống một đề đã luyện, đọc lại đề lần nữa để tìm chữ khác biệt.
Dấu hiệu chung của hai lỗi. Người chấm đọc mở bài thấy đúng đề, nhưng càng xuống thân bài càng thấy bài nói chuyện khác. Lỗi hiểu đề thường không lộ ở mở bài mà lộ ở phần chứng minh, nên tự soát phải đọc cả phần giữa chứ không chỉ đầu bài.
Lỗi ở phần giải thích và lý giải
Lỗi 3 là giải thích dài mà rỗng. Bài dành nửa trang để định nghĩa văn học, nhà văn, tác phẩm trước khi chạm tới từ khoá của đề. Biểu hiện là phần giải thích có thể đặt vào bất kỳ đề nào khác. Cách sửa: chỉ giải thích những từ khoá có trong đề, mỗi từ khoá một hai câu, rồi chốt nghĩa chung bằng một câu duy nhất.
Lỗi 4 là thiếu lý giải cơ sở. Bài giải thích xong đi thẳng vào chứng minh, không trả lời câu hỏi vì sao nhận định đúng. Kết quả là bài có vẻ đủ nhưng thiếu chiều sâu lý luận. Cách sửa: thêm một đoạn ngắn trả lời câu hỏi “điều này đúng vì văn học vốn như thế nào?”. Ví dụ với nhận định về chi tiết nghệ thuật, cơ sở là văn học tư duy bằng hình tượng, mà hình tượng được dựng từ chi tiết.
Hai lỗi này hay đi cùng nhau: phần giải thích phình ra chiếm luôn chỗ của phần lý giải. Khi soát, nếu thấy phần giải thích dài hơn phần lý giải, nhiều khả năng bạn đang mắc cả hai.
Lỗi ở phần chứng minh
Phần chứng minh dài nhất nên cũng là nơi lỗi dễ tích lại nhất. Bảng dưới gom ba lỗi chính, biểu hiện và cách sửa.
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Lỗi 5: kể thay vì phân tích | Nhiều câu thuật lại diễn biến truyện, ít câu nói chi tiết ấy có nghĩa gì | Mỗi lần kể chỉ một hai câu, sau đó ít nhất ba câu phân tích; kể đủ để người đọc nhận ra chi tiết, không hơn |
| Lỗi 6: chọn tác phẩm lệch đề | Tác phẩm có liên quan nhưng không thật sự chứa vấn đề, phải ép mới chứng minh được | Chọn tác phẩm mà bạn nói được trong một câu nó chứng minh vế nào; phân vân thì chọn tác phẩm có vấn đề nổi rõ hơn |
| Lỗi 7: lý thuyết suông | Đoạn văn nhiều thuật ngữ, tên tác phẩm chỉ xuất hiện như con dấu cuối đoạn | Viết theo ba nhịp: ý lý luận, chi tiết phân tích, quay về ý ở mức cao hơn |
Lỗi 5 và lỗi 7 nằm ở hai đầu ngược nhau, một bên thừa tác phẩm thiếu lý luận, một bên thừa lý luận thiếu tác phẩm. Có người mắc cả hai trong cùng một bài: luận điểm đầu toàn lý thuyết, luận điểm sau toàn kể chuyện. Cách nhận ra nhanh là đọc câu đầu và câu cuối mỗi luận điểm: cả hai câu đều phải chạm vào đề, còn ở giữa phải có chi tiết.
Lỗi ở phần bàn luận và kết bài
Lỗi 8 là bàn luận hình thức. Bài viết “nhận định trên hoàn toàn đúng đắn và sâu sắc” rồi chuyển sang bài học, không có giới hạn, không có bổ sung. Bàn luận như vậy chỉ là một câu khen nhận định. Cách sửa: tự hỏi ba câu, nhận định chỉ ra điều gì cốt lõi, nó đúng trong phạm vi nào, cần thêm điều gì để trọn. Mỗi câu trả lời là một đoạn ngắn, đoạn giới hạn nên có một ví dụ tác phẩm cụ thể.
Một dạng khác của lỗi 8 là phản bác cho có. Để tỏ ra có chính kiến, bài cố tìm chỗ sai của nhận định nhưng lý lẽ yếu, ví dụ nói nhận định về thơ không đúng với văn xuôi trong khi đề vốn chỉ bàn về thơ. Phản bác chỉ có giá trị khi nằm trong phạm vi đề và có tác phẩm chứng minh.
Lỗi 10, xếp vào đây vì cùng nằm ở cuối bài, là kết bài tóm tắt lại thân bài. Người chấm vừa đọc xong thân bài, đọc lại bản tóm tắt chỉ làm bài dài thêm. Kết bài tốt khẳng định vấn đề trong một hai câu, rồi mở ra một suy nghĩ riêng: về việc đọc, về nghề viết, hoặc về chính tác phẩm vừa phân tích dưới một ánh sáng mới.
Lỗi diễn đạt và trích dẫn
Lỗi 9, dạng thứ nhất: diễn đạt cầu kỳ. Câu dài nhiều mệnh đề, chồng tính từ, dùng hình ảnh bay bổng thay cho ý. Ví dụ câu tự soạn: “Tác phẩm như một bản giao hưởng lung linh huyền ảo của những cung bậc cảm xúc thăng hoa.” Câu này đẹp mà không nói gì. Cách sửa: mỗi câu một ý, hình ảnh chỉ dùng khi nó làm rõ ý hơn lời thường.
Lỗi 9, dạng thứ hai: trích dẫn sai chữ. Câu thơ trích sai một chữ là lỗi kiến thức dễ thấy. Cách sửa: chỉ đặt trong ngoặc kép những câu đã đối chiếu với văn bản; nhớ không chắc thì diễn đạt lại bằng lời mình, không dùng ngoặc kép.
Lỗi 9, dạng thứ ba: gán nhầm người nói. Một nhận định được gán cho nhà văn này trong khi không rõ nguồn hoặc thuộc người khác. Cách sửa: chỉ nêu tên khi chắc chắn, ví dụ câu “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho” nằm trong truyện Đời thừa của Nam Cao, qua suy nghĩ của nhân vật Hộ. Không chắc thì viết “có ý kiến cho rằng”.
Lỗi 9, dạng thứ tư: từ nối và lời khen sáo. Mở mọi đoạn bằng “bên cạnh đó”, “hơn thế nữa”, khen mọi tác phẩm là “sâu sắc”, “đặc sắc”. Cách sửa: thay từ khen bằng nội dung cụ thể, nói sâu sắc ở chỗ nào thay vì chỉ nói sâu sắc.
Bảng tự soát bảy bước sau khi viết
Dành vài phút cuối giờ hoặc một buổi riêng sau khi luyện đề để soát theo thứ tự dưới đây. Mỗi bước tương ứng một hoặc hai lỗi ở trên.
- Đặt câu luận đề cạnh đề: mọi từ khoá có mặt chưa, có vế nào bị bỏ không.
- Đọc phần giải thích: có câu nào đặt được vào đề khác mà vẫn đúng không, nếu có thì gạch.
- Tìm đoạn lý giải cơ sở: có đoạn trả lời câu hỏi vì sao không.
- Đọc câu đầu và câu cuối mỗi luận điểm chứng minh: có chạm vào đề không; ở giữa có chi tiết được phân tích không.
- Đọc phần bàn luận: có ít nhất một ý giới hạn hoặc bổ sung kèm ví dụ không.
- Soát mọi câu trong ngoặc kép và mọi tên người nói: có chắc chắn đúng không.
- Đọc kết bài: có đang tóm tắt lại thân bài không.
Sau mỗi lần soát, ghi lỗi gặp được vào danh sách lỗi cá nhân. Sau năm sáu bài, bạn sẽ thấy hai ba lỗi lặp lại nhiều nhất; đó là lỗi cần luyện riêng, thay vì cố sửa cả mười lỗi cùng lúc.
Câu hỏi ôn tập: trong mười lỗi trên, lỗi nào bạn gặp nhiều nhất ở bài gần đây? Hãy viết lại đúng đoạn mắc lỗi ấy theo cách sửa đã nêu, rồi so hai bản.
Câu hỏi thường gặp
Lỗi nào trong bài lý luận dễ bị đánh giá thấp nhất?
Lỗi hiểu lệch đề thường ảnh hưởng nặng nhất, vì cả phần chứng minh và bàn luận đi theo hướng sai. Các lỗi diễn đạt hay trích dẫn ảnh hưởng ít hơn nhưng làm giảm độ tin cậy của bài.
Làm sao biết mình đang kể lại truyện quá nhiều?
Đếm số câu kể và số câu phân tích trong một luận điểm. Nếu câu kể nhiều hơn câu phân tích, bạn đang kể quá nhiều. Một chi tiết thường chỉ cần một hai câu kể là đủ để người đọc nhận ra.
Có nên dùng nhiều hình ảnh bay bổng để bài văn hay hơn không?
Chỉ dùng khi hình ảnh làm rõ ý hơn lời thường. Bài lý luận cần sự chính xác; hình ảnh bay bổng không mang ý cụ thể sẽ làm bài nặng mà không sâu thêm.
Trích sai một chữ trong câu thơ có ảnh hưởng nhiều không?
Một chữ sai làm người đọc nghi ngờ độ chính xác của cả bài, nhất là khi câu thơ ấy rất quen. Khi nhớ không chắc, diễn đạt lại ý bằng lời mình an toàn hơn đặt câu nhớ sai vào ngoặc kép.
Nên sửa lỗi theo thứ tự nào khi luyện?
Ưu tiên lỗi ở khâu hiểu đề và lỗi chứng minh trước, vì chúng ảnh hưởng tới toàn bài. Lỗi diễn đạt sửa dần qua nhiều bài viết. Mỗi giai đoạn tập trung vào hai ba lỗi lặp lại nhiều nhất.
Kết bài có cần nhắc lại tên tác phẩm đã chứng minh không?
Có thể nhắc ngắn trong một câu, nhưng không nên tóm tắt lại các luận điểm. Kết bài nên khẳng định vấn đề và để lại một suy nghĩ riêng hơn là nhắc lại những gì vừa viết.