LyLuan.comLý Luận
Nhân vật, cốt truyện, tình huống

Nhân vật văn học là gì: khái niệm, chức năng và các phương diện cần nắm khi ôn thi

Nhân vật văn học là con người (hoặc sự vật được nhân hoá) do nhà văn sáng tạo bằng ngôn từ. Khái niệm, đặc điểm, chức năng, ví dụ và câu dẫn dùng trong bài thi.

Vietnamese teenage boy sketching small human figures in a notebook at a classroom desk by the window, seen over his shoulder, soft morning light, indigo pencil case beside him

Nhân vật văn học là hình tượng con người (đôi khi là loài vật, đồ vật, thần linh được nhân hoá) do nhà văn sáng tạo bằng ngôn từ để phản ánh đời sống và gửi gắm cách nhìn của mình về con người. Nhân vật không phải người thật được chụp lại, mà là một “con người nghệ thuật”: chỉ tồn tại qua những gì văn bản viết ra về ngoại hình, hành động, lời nói, ý nghĩ và quan hệ của nó với các nhân vật khác.

Nắm chắc khái niệm này giúp bạn làm ba việc trong bài thi: gọi đúng tên các phương diện khi phân tích, giải thích được những nhận định lý luận về nhân vật, và tránh lỗi kể lại đời nhân vật như kể chuyện người quen. Dưới đây là định nghĩa theo hai cách nói, bốn đặc điểm, các phương diện xây dựng, ba chức năng, ví dụ từ tác phẩm trong chương trình, câu dẫn mẫu và câu hỏi ôn tập.

Từ cách nói thường ngày đến cách nói của giáo trình

Trong cách nói thường ngày, “nhân vật” là người có mặt trong câu chuyện. Cách hiểu này đúng nhưng chưa đủ để làm bài lý luận, vì nó bỏ qua điều cốt lõi: nhân vật là sản phẩm của sáng tạo. Ông giáo, Lão Hạc, cậu Vàng trong truyện của Nam Cao không đứng ngoài trang sách chờ người đọc đến gặp. Chúng được dựng lên bằng những câu văn được chọn lựa, sắp xếp, và ngoài những câu văn ấy thì không có gì để biết thêm.

Các giáo trình lý luận văn học ở Việt Nam thường diễn đạt theo hướng: nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm, có thể có tên hoặc không, là hình thức cơ bản để văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng. Từ định nghĩa này có ba chữ đáng gạch chân. “Cụ thể” nghĩa là nhân vật phải có diện mạo, hành vi riêng, không phải một khái niệm trừu tượng. “Được miêu tả” nghĩa là nhân vật tồn tại nhờ ngôn từ. “Hình thức” nghĩa là nhân vật là phương tiện để nhà văn khái quát đời sống, chứ không phải mục đích tự thân.

Khi viết bài, bạn có thể dùng định nghĩa ngắn gọn theo lời của mình, miễn đủ hai vế: nhân vật là hình tượng con người được sáng tạo bằng ngôn từ, và qua nhân vật nhà văn thể hiện cách nhìn của mình về con người, về cuộc đời. Thiếu vế sau, định nghĩa chỉ còn là mô tả; thiếu vế trước, định nghĩa dễ trượt sang đồng nhất nhân vật với người thật.

Bốn đặc điểm làm nên một nhân vật văn học

Nhân vật là sản phẩm hư cấu, dù có thể có nguyên mẫu. Ngay cả khi nhà văn lấy cảm hứng từ một người có thật, nhân vật trên trang giấy đã qua chọn lọc, thêm bớt, tổ chức lại. Vì thế không thể dùng chuyện đời người thật để “sửa” nhân vật, và cũng không thể trách nhân vật như trách một người ngoài đời.

Nhân vật không nhất thiết là người. Dế Mèn trong “Bài học đường đời đầu tiên” của Tô Hoài là một chú dế, nhưng có kiêu căng, có hối hận, có bài học về cách sống. Truyện cổ tích, ngụ ngôn có cả con vật, cây cỏ, đồ vật biết nói. Điều làm chúng thành nhân vật là chúng được trao cho tính cách và số phận theo kiểu con người.

Nhân vật chỉ tồn tại qua ngôn từ của văn bản. Người đọc biết về nhân vật bằng đúng những gì văn bản cho biết. Những khoảng trống văn bản để lại là chỗ để suy luận có căn cứ, không phải chỗ để bịa thêm tình tiết. Đây là nguyên tắc vàng khi phân tích: mỗi nhận xét về nhân vật phải trỏ được về một chi tiết trong văn bản.

Nhân vật mang tính ước lệ ở những mức độ khác nhau. Nhân vật cổ tích thường chỉ có một vài nét (hiền, ác, nghèo, giàu); nhân vật truyện hiện đại có đời sống nội tâm phức tạp. Mức ước lệ phụ thuộc thể loại và thời đại, nên khi phân tích nhân vật dân gian, không nên đòi hỏi nó phải có diễn biến tâm lý tinh tế như nhân vật của Nam Cao hay Thạch Lam.

Nhân vật được xây dựng qua những phương diện nào

Khi đề yêu cầu nhận xét “nghệ thuật xây dựng nhân vật”, bạn cần gọi đúng tên phương diện và chỉ ra chi tiết. Bảng dưới đây tách sáu phương diện thường gặp, kèm ví dụ ngắn lấy từ tác phẩm quen thuộc. Các ví dụ đều là chi tiết có trong văn bản, được tóm gọn bằng lời của người biên soạn, không trích nguyên văn dài.

Phương diệnNhà văn cho ta thấy gìVí dụ
Tên gọi, cách gọiVị thế xã hội, thái độ của người kểNgười đàn bà Tràng đưa về trong “Vợ nhặt” không có tên, chỉ được gọi là “thị”, “người đàn bà”
Ngoại hìnhDấu vết của hoàn cảnh, đôi khi là tính cáchBộ mặt đầy vết sẹo của Chí Phèo sau những năm đi tù
Hành độngTính cách bộc lộ qua việc làm, nhất là ở lúc then chốtLão Hạc bán cậu Vàng, gửi ông giáo mảnh vườn và tiền làm ma rồi tự tìm đến cái chết
Ngôn ngữGiọng riêng, trình độ, tâm trạngLời rủ rê nửa đùa nửa thật của Tràng với người đàn bà xa lạ trong “Vợ nhặt”
Nội tâmNhững gì nhân vật nghĩ, nhớ, mong mà không nói raMị nhớ lại thời con gái trong đêm tình mùa xuân, muốn đi chơi
Quan hệ với nhân vật khácNhân vật được soi qua người đối diệnHuấn Cao hiện lên rõ hơn qua thái độ kính trọng của viên quản ngục

Một bài phân tích tốt không cần đi đủ cả sáu phương diện. Hãy chọn hai, ba phương diện mà tác phẩm đầu tư nhiều nhất. Với “Vợ chồng A Phủ”, đó là nội tâm và hành động của Mị; với “Chữ người tử tù”, đó là hành động và quan hệ đối chiếu giữa Huấn Cao với quản ngục.

Ba chức năng của nhân vật trong tác phẩm

Khái quát những quy luật của đời sống con người. Qua số phận Lão Hạc, người đọc thấy cảnh ngộ chung của người nông dân nghèo trước Cách mạng tháng Tám: đói, cô độc, nhưng vẫn giữ lòng tự trọng. Nhân vật là “mẫu” để nhà văn nói về cả một lớp người, một vấn đề xã hội, một trạng thái tâm hồn.

Thể hiện quan niệm, tư tưởng và tình cảm của nhà văn. Cách nhà văn chọn số phận cho nhân vật, cách nhà văn để nhân vật thức tỉnh hay sa ngã, đều là một kiểu trả lời câu hỏi “con người là gì”. Tô Hoài để Mị cắt dây trói cho A Phủ rồi cùng chạy trốn, tức là tin vào sức sống không bị dập tắt trong con người bị đày đoạ.

Liên kết các yếu tố khác của tác phẩm. Cốt truyện là chuỗi sự kiện xoay quanh nhân vật; không gian, thời gian được cảm nhận qua nhân vật; chi tiết nghệ thuật thường gắn với nhân vật. Bỏ nhân vật ra, các thành phần còn lại rời rạc. Đây là lý do nhiều đề thi chọn nhân vật làm điểm vào để bàn về giá trị của cả tác phẩm.

Đưa khái niệm nhân vật vào bài nghị luận

Phần lý luận về nhân vật thường nằm ở hai chỗ: đoạn giải thích nhận định (nếu đề có nhận định) và câu chuyển ý dẫn vào phần phân tích. Các câu dẫn dưới đây là mẫu tự viết, bạn nên diễn đạt lại theo giọng của mình chứ không chép nguyên.

  • Câu dẫn khái niệm: “Nhân vật là hình thức cơ bản để nhà văn khái quát đời sống; vì vậy hiểu một nhân vật cũng là hiểu cách nhà văn nhìn con người ở một thời đại.”
  • Câu dẫn vào phân tích: “Tô Hoài không kể về Mị bằng những lời bình, mà để nhân vật tự hiện lên qua hành động, qua những ý nghĩ chợt đến trong đêm tình mùa xuân.”
  • Câu nối nhân vật với tư tưởng: “Cái chết của Lão Hạc không chỉ khép lại một số phận; nó là cách Nam Cao khẳng định nhân cách có thể còn nguyên ngay khi con người bị dồn tới cùng.”
  • Câu đánh giá nghệ thuật: “Thành công của nhân vật nằm ở chỗ những nét chung của một lớp người được đúc vào các chi tiết riêng không lẫn với ai.”

Dàn ý ngắn cho một đoạn lý luận về nhân vật: định nghĩa ngắn → nêu một chức năng liên quan đến đề → chỉ ra phương diện tác phẩm dùng nhiều nhất → dẫn chi tiết → rút ý nghĩa. Năm bước này vừa trong một đoạn văn khoảng tám đến mười câu.

Những nhầm lẫn hay gặp về nhân vật

Phần lớn lỗi về nhân vật trong bài làm của học sinh không do thiếu hiểu biết tác phẩm, mà do lẫn các khái niệm gần nhau. Bảng dưới đây gom các cặp hay bị đánh đồng và cách tách chúng.

Nhầm lẫnVì sao saiCách nói đúng
Nhân vật là người thật ngoài đờiBỏ qua tính hư cấu và chọn lọcNhân vật có thể có nguyên mẫu nhưng đã được sáng tạo lại
Nhân vật đồng nhất với tác giảNgười kể xưng ngôi thứ nhất chưa chắc là nhà vănGọi là người kể chuyện hoặc nhân vật, chỉ liên hệ tác giả khi có căn cứ
Nhân vật trong thơ là nhân vật tự sựThơ trữ tình thường có chủ thể trữ tình, không có cốt truyệnDùng thuật ngữ nhân vật trữ tình hoặc chủ thể trữ tình
Phân tích nhân vật là kể lại đời nhân vậtKể không phải là lý giảiMỗi đoạn mở bằng một nhận định, chi tiết chỉ để chứng minh
Nhân vật phụ không đáng bànNhân vật phụ thường soi sáng nhân vật chínhNêu vai trò của nhân vật phụ trong quan hệ với nhân vật chính

Một mẹo nhỏ để tự kiểm: mỗi khi viết câu có chủ ngữ là tên nhân vật, hãy xem câu tiếp theo có trả lời được “vì sao nhà văn để nhân vật làm vậy” không. Nếu chỉ toàn câu kể nối nhau, đoạn văn đang trượt sang tóm tắt.

Câu hỏi ôn tập

Các câu hỏi dưới đây đi từ nhận biết đến vận dụng. Bạn nên tự trả lời bằng lời của mình trước, rồi đối chiếu với nội dung bài để thấy chỗ còn thiếu.

  • Nêu định nghĩa nhân vật văn học trong một câu, có đủ hai vế: cách tồn tại và mục đích sáng tạo.
  • Vì sao Dế Mèn, cậu Vàng hay những con vật trong truyện ngụ ngôn vẫn được gọi là nhân vật văn học?
  • Chọn một nhân vật trong chương trình, chỉ ra hai phương diện nhà văn đầu tư nhiều nhất và dẫn một chi tiết cho mỗi phương diện.
  • Lấy ví dụ cho thấy nhân vật thể hiện quan niệm của nhà văn về con người.
  • Phân biệt nhân vật tự sự và nhân vật trữ tình, mỗi loại một ví dụ.
  • Viết một câu chuyển ý từ phần giải thích lý luận sang phần phân tích nhân vật Mị hoặc Lão Hạc.

Nếu ôn theo nhóm, mỗi bạn chọn một nhân vật khác nhau rồi trả lời cùng một câu hỏi. So sánh các câu trả lời sẽ thấy rõ cùng một khái niệm được hiện thực hoá rất khác nhau ở từng tác phẩm, và đó chính là chất liệu cho phần bàn luận mở rộng trong bài thi.

Câu hỏi thường gặp

Nhân vật văn học có bắt buộc phải có tên không?

Không bắt buộc. Nhiều nhân vật chỉ được gọi bằng nghề nghiệp, vị trí hoặc một đặc điểm như ông giáo, viên quản ngục, người đàn bà hàng chài. Việc không đặt tên đôi khi là dụng ý nghệ thuật, gợi tính khái quát hoặc sự vô danh của một lớp người.

Nhân vật văn học và hình tượng nhân vật khác nhau thế nào?

Hai cách gọi này thường được dùng gần nghĩa. “Hình tượng nhân vật” nhấn mạnh rằng nhân vật là một hình tượng nghệ thuật, mang ý nghĩa khái quát vượt khỏi một con người cụ thể. Trong bài thi, dùng “hình tượng” khi bạn muốn bàn tới tầng ý nghĩa rộng của nhân vật.

Trong thơ có nhân vật không?

Có, nhưng cần gọi đúng loại. Thơ trữ tình thường có nhân vật trữ tình, là người trực tiếp bộc lộ cảm xúc. Thơ tự sự và truyện thơ như Truyện Kiều có nhân vật mang cốt truyện như trong truyện. Nhầm hai loại này dễ dẫn đến phân tích thơ như phân tích truyện.

Có nên đưa tiểu sử nhà văn vào khi phân tích nhân vật không?

Chỉ nên đưa khi nó giúp hiểu nhân vật hơn và có căn cứ rõ, chẳng hạn hoàn cảnh sáng tác. Không nên đồng nhất nhân vật với nhà văn hay dùng đời tư nhà văn để giải thích mọi hành động của nhân vật, vì nhân vật là sản phẩm hư cấu.

Nhân vật phụ có cần phân tích trong bài văn không?

Có, nếu đề không giới hạn. Nhân vật phụ thường làm nổi bật nhân vật chính, đẩy cốt truyện đi hoặc mang một ý nghĩa riêng, như Thị Nở với Chí Phèo hay bà cụ Tứ với Tràng. Chỉ cần nêu vai trò của họ trong quan hệ với nhân vật chính, không cần phân tích dàn trải.

Học thuộc định nghĩa nhân vật nguyên văn theo giáo trình có cần thiết không?

Không cần thuộc từng chữ. Giám khảo đánh giá việc bạn hiểu và vận dụng khái niệm đúng chỗ. Một định nghĩa ngắn tự diễn đạt, có đủ hai vế về cách tồn tại và mục đích sáng tạo, rồi được chứng minh bằng chi tiết cụ thể, có sức thuyết phục hơn một câu chép thuộc lòng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138