Tính đa nghĩa là khả năng một tác phẩm, một hình tượng hay một câu văn mang nhiều lớp nghĩa cùng lúc, cho phép người đọc hiểu theo nhiều hướng khác nhau mà hướng nào cũng có căn cứ trong văn bản. Nó bắt nguồn từ bản chất hình tượng của văn học, từ ngôn từ hàm súc, từ những khoảng trống nhà văn để lại và từ chính người đọc.
Đa nghĩa không có nghĩa là hiểu sao cũng được. Bài này giải thích nguồn gốc của tính đa nghĩa, vạch ranh giới giữa hiểu sâu và suy diễn, soi vào bốn tác phẩm trong chương trình, và chỉ cách dùng khái niệm này cho dạng đề hai ý kiến hay đề hỏi ý nghĩa biểu tượng.
Đa nghĩa là gì, và vì sao văn học lại đa nghĩa
Một biển báo giao thông chỉ nên có một nghĩa, nếu không người đi đường sẽ gặp nguy. Một văn bản hành chính càng ít cách hiểu càng tốt. Văn học thì ngược lại: một bài thơ đọc ba lần thấy ba điều khác nhau thường là bài thơ hay. Lý do nằm ở cách văn học tạo nghĩa.
Văn học nói bằng hình tượng chứ không nói bằng khái niệm. Một hình tượng vừa cụ thể, vừa khái quát; vì cụ thể nên nó có nhiều mặt, vì khái quát nên mỗi mặt có thể gợi tới một điều chung. Thêm vào đó, ngôn từ nghệ thuật hàm súc, lời ít ý nhiều, và nhà văn thường cố ý không nói hết. Theo cách nói của lý luận, tác phẩm có những "khoảng trống" mà người đọc phải tự lấp, và mỗi người lấp bằng vốn sống của mình.
Cuối cùng là người đọc. Mỗi thời đại, mỗi lứa tuổi mang tới tác phẩm những câu hỏi khác nhau, nên cùng một văn bản được đọc ra những nghĩa khác nhau. Đây là chỗ khái niệm đa nghĩa gặp lý thuyết tiếp nhận; ở bài này, trọng tâm là những gì trong văn bản tạo ra đa nghĩa, để bạn chứng minh được khi làm bài.
Bốn nguồn tạo ra tính đa nghĩa trong văn bản
Hình ảnh biểu tượng. Một hình ảnh vừa là cảnh thật vừa gợi tới điều khác: con thuyền, dòng sông, ngọn đèn, chuyến tàu. Khi một hình ảnh được nhắc lại nhiều lần hoặc được đặt ở vị trí nhấn, khả năng nó mang nghĩa biểu tượng rất cao.
Đại từ và chủ thể không xác định. Những chữ như "ai", "người", "ta" để ngỏ người được nói tới. Người đọc có thể hiểu là nhà thơ, là người được nhắc tới, hay là con người nói chung.
Kết thúc mở. Truyện dừng lại khi vấn đề chưa được giải quyết, nhân vật đứng trước một lựa chọn chưa rõ. Người đọc phải tự hình dung tiếp, và mỗi hình dung là một cách hiểu.
Lời nói nước đôi, giọng điệu phức hợp. Một câu có thể vừa thật lòng vừa mỉa mai, vừa vui vừa buồn. Khi giọng điệu chồng nhiều lớp, nghĩa của câu cũng chồng lớp theo. Đây là nguồn đa nghĩa khó nhận ra nhất, vì nó không nằm ở chữ nào cụ thể mà ở cách các chữ vang lên cùng nhau.
Soi vào bốn tác phẩm trong chương trình
Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử. Câu kết "Ai biết tình ai có đậm đà?" có hai chữ "ai". Có cách hiểu cho rằng chữ "ai" thứ nhất chỉ nhà thơ, chữ thứ hai chỉ người xứ Huế; có cách hiểu ngược lại; cũng có cách hiểu cả hai đều chỉ chung con người trong một cuộc đời mông lung. Những cách hiểu này đều dựa vào văn bản, và chính sự để ngỏ làm câu thơ ám ảnh.
Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu. Hình ảnh chiếc thuyền nhìn từ xa đẹp như một bức tranh, nhưng khi lại gần là cảnh người chồng đánh vợ. Hình ảnh ấy có thể hiểu là cái đẹp của nghệ thuật, là khoảng cách giữa nghệ thuật và đời sống, hoặc là lời nhắc người nghệ sĩ phải nhìn đời từ nhiều phía.
Hai đứa trẻ của Thạch Lam. Chuyến tàu đêm đi qua phố huyện có thể hiểu là ký ức về Hà Nội của hai chị em, là hình ảnh một thế giới khác sáng sủa hơn, hoặc là niềm mong đợi mơ hồ giúp những kiếp người nhỏ bé đi qua những ngày đơn điệu.
Bến quê của Nguyễn Minh Châu. Bãi bồi bên kia sông mà Nhĩ, nằm liệt giường, khao khát được đặt chân tới, có thể hiểu là vẻ đẹp bình dị, gần gũi mà con người thường bỏ qua, cũng có thể hiểu là những giá trị đích thực của đời người mà ta chỉ nhận ra khi đã muộn.
Hiểu sâu hay suy diễn: bảng phân ranh
Đa nghĩa có giới hạn. Văn bản là cái khung, cách hiểu nào vượt ra ngoài khung thì không còn là đa nghĩa mà là suy diễn. Bảng dưới giúp bạn tự kiểm.
| Tiêu chí | Cách hiểu có căn cứ | Suy diễn |
|---|---|---|
| Nguồn | Dựa vào chữ, chi tiết, hình ảnh có trong văn bản | Dựa chủ yếu vào điều người đọc muốn thấy |
| Độ phủ | Hợp với toàn bộ văn bản, không mâu thuẫn với phần khác | Chỉ đúng với một câu, mâu thuẫn với phần còn lại |
| Bối cảnh | Phù hợp với ngôn ngữ và văn hoá thời tác phẩm ra đời | Gán nghĩa của thời nay vào chữ cũ mà không cân nhắc |
| Cách trình bày | Nêu rõ "có thể hiểu", đưa dẫn chứng | Khẳng định chắc chắn một nghĩa lạ, không chứng minh |
| Thái độ với cách hiểu khác | Thừa nhận các cách hiểu khác có lý | Gạt bỏ mọi cách hiểu khác |
Phép thử "độ phủ" là quan trọng nhất. Một cách hiểu về hình ảnh biểu tượng phải ăn khớp với cả câu chuyện. Nếu nó chỉ đúng khi bạn che đi nửa văn bản, đó là dấu hiệu bạn đang suy diễn.
Phép thử bối cảnh cũng hay bị quên: một chữ trong thơ trung đại có thể mang nghĩa khác hẳn nghĩa thông dụng hôm nay, nên trước khi khai thác tầng nghĩa sâu, hãy chắc rằng bạn hiểu đúng nghĩa gốc của chữ.
Dùng tính đa nghĩa trong bài thi: ba dạng đề và câu dẫn mẫu
Khái niệm này đặc biệt hữu ích ở ba dạng đề. Dưới đây là cách xử lý từng dạng.
- Đề hỏi ý nghĩa một hình ảnh biểu tượng: nêu nghĩa tả thực trước, rồi lần lượt hai đến ba nghĩa biểu tượng, mỗi nghĩa một căn cứ. Câu dẫn mẫu: "Hình ảnh ấy trước hết là một cảnh thật, nhưng chính vị trí được nhấn của nó trong truyện mời người đọc nhìn sâu hơn."
- Đề hai ý kiến tưởng như trái ngược về cùng một tác phẩm: dùng tính đa nghĩa để chỉ ra cả hai đều có cơ sở, rồi nêu chỗ chúng bổ sung cho nhau. Câu dẫn mẫu: "Hai ý kiến nhìn cùng một hình tượng từ hai phía; sự khác biệt ấy không phải mâu thuẫn mà là dấu hiệu của một tác phẩm giàu nghĩa."
- Đề nghị luận về một nhận định lý luận liên quan tới người đọc hoặc sức sống của tác phẩm: nêu tính đa nghĩa như một lý do khiến tác phẩm sống lâu qua nhiều thế hệ.
- Ở mọi dạng, khi nêu một cách hiểu ít phổ biến, hãy dùng "có thể hiểu", "có ý kiến cho rằng" thay cho khẳng định tuyệt đối.
Lưu ý về liều lượng: đừng biến mọi chi tiết thành biểu tượng. Chỉ những hình ảnh được nhấn, được lặp hoặc đặt ở vị trí đặc biệt mới đáng để bạn khai thác nhiều tầng nghĩa.
Viết thử một đoạn: ý nghĩa hình ảnh chuyến tàu đêm
Đoạn ngắn dưới đây tự viết để minh hoạ cách trình bày nhiều lớp nghĩa trong một đoạn văn, không phải văn mẫu để chép. Đề giả định: nêu ý nghĩa hình ảnh chuyến tàu đêm trong Hai đứa trẻ.
"Chuyến tàu đêm trước hết là một chuyến tàu thật, đi qua phố huyện mỗi đêm, với những toa sáng và tiếng còi. Nhưng Thạch Lam để hai chị em Liên thức đợi nó như đợi một sự kiện, và chính sự chờ đợi ấy làm hình ảnh mang thêm nghĩa. Với Liên, con tàu gợi lại một Hà Nội xa xăm, nơi chị em từng có những ngày sung sướng hơn. Ở một tầng rộng hơn, ánh sáng của đoàn tàu là hình ảnh một thế giới khác hẳn bóng tối phố huyện. Có thể hiểu thêm rằng, với những kiếp người nhỏ bé nơi đây, việc chờ chuyến tàu là cách giữ lại chút hy vọng mơ hồ cho ngày mai. Ba lớp nghĩa này không loại trừ nhau, chúng chồng lên nhau và làm hình ảnh trở nên ám ảnh."
Đoạn trên đi theo đúng trình tự: nghĩa tả thực, dấu hiệu nhà văn nhấn vào (sự chờ đợi), rồi các lớp nghĩa từ gần tới xa, mỗi lớp có căn cứ. Câu cuối khẳng định quan hệ giữa các lớp, tránh để người đọc nghĩ bạn đang đoán bừa.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Bốn mục đầu là lỗi hay gặp, phần sau là câu hỏi luyện tập.
- Coi đa nghĩa là được tự do hiểu theo ý mình, không cần dẫn chứng.
- Nêu nhiều cách hiểu nhưng không cho biết cách hiểu nào thuyết phục hơn, vì sao.
- Gán nghĩa biểu tượng cho mọi chi tiết, làm bài phân tích rối và nặng.
- Nhầm tính đa nghĩa với sự mơ hồ do diễn đạt chưa rõ của người viết.
- Câu ôn tập: vì sao văn học có tính đa nghĩa còn văn bản hành chính thì cần đơn nghĩa?
- Câu ôn tập: nêu các cách hiểu câu "Ai biết tình ai có đậm đà?" và chỉ căn cứ của từng cách.
- Câu ôn tập: hình ảnh chuyến tàu đêm trong Hai đứa trẻ mang những lớp nghĩa nào?
- Câu ôn tập: lập bảng phân biệt cách hiểu có căn cứ và suy diễn cho một hình ảnh trong Bến quê.
Lỗi thứ tư đáng chú ý: một câu văn tối nghĩa vì viết vụng không phải là đa nghĩa. Tính đa nghĩa là sự giàu có có chủ ý, mỗi lớp nghĩa đều rõ khi được chỉ ra.
Câu hỏi thường gặp
Tính đa nghĩa có phải là tác phẩm mơ hồ không?
Không. Mơ hồ là khi người đọc không nắm được nghĩa nào rõ ràng; đa nghĩa là khi có nhiều nghĩa, mỗi nghĩa đều rõ và có căn cứ. Tác phẩm đa nghĩa thường được viết rất chính xác ở cấp độ chữ.
Có nên nêu nhiều cách hiểu trong bài thi không?
Nên, khi đề hỏi về ý nghĩa biểu tượng hoặc khi hình ảnh thực sự giàu nghĩa. Bạn nêu hai đến ba cách hiểu, mỗi cách một căn cứ, và nói rõ cách hiểu nào bạn thấy thuyết phục nhất.
Cách hiểu riêng của học sinh có được chấp nhận không?
Được chấp nhận khi có căn cứ trong văn bản và không mâu thuẫn với phần còn lại của tác phẩm. Hãy trình bày bằng "có thể hiểu" và đưa dẫn chứng cụ thể, tránh khẳng định tuyệt đối.
Thơ hay truyện đa nghĩa hơn?
Cả hai đều có thể đa nghĩa. Thơ đa nghĩa nhiều ở cấp độ chữ và hình ảnh vì ngôn ngữ cô đọng; truyện đa nghĩa nhiều ở hình tượng nhân vật, chi tiết biểu tượng và kết thúc mở.
Tính đa nghĩa liên quan gì tới đề hai ý kiến?
Đề hai ý kiến thường đưa ra hai cách nhìn khác nhau về một tác phẩm. Hiểu tính đa nghĩa giúp bạn thấy cả hai có thể đúng ở những phương diện khác nhau, từ đó viết phần bàn luận cân bằng và thuyết phục.
Làm sao biết một chi tiết có nghĩa biểu tượng?
Hãy chú ý những chi tiết được nhắc lại nhiều lần, đặt ở mở đầu hoặc kết thúc, xuất hiện trong nhan đề, hoặc được miêu tả kỹ khác thường. Những dấu hiệu ấy cho thấy nhà văn muốn người đọc dừng lại.