LyLuan.comLý Luận
Bản chất và chức năng văn học

Tính dân tộc và tính nhân loại trong văn học: biểu hiện và cách chứng minh

Tác phẩm lớn vừa mang hồn dân tộc vừa nói được điều chung của con người. Biểu hiện ở nội dung, hình thức, ví dụ Truyện Kiều, ca dao và cách lập luận khi làm bài.

Two Vietnamese grandmothers seen from behind sitting on a bamboo mat in a village courtyard, one reciting while the other listens, terracotta tiles, soft overcast light, low angle

Tính dân tộc là những nét riêng của một dân tộc in vào tác phẩm, ở cả nội dung lẫn hình thức; tính nhân loại là khả năng tác phẩm nói được những điều chung của con người mọi nơi, nhờ đó người đọc khác ngôn ngữ, khác thời đại vẫn đồng cảm. Hai tính chất này không đối lập: tác phẩm càng chạm sâu vào đời sống một dân tộc thì càng dễ chạm tới điều phổ quát.

Trong đề thi, hai khái niệm thường xuất hiện khi bàn về giá trị của văn học dân gian, về Truyện Kiều, hay về việc đọc văn học nước ngoài. Bài này tách từng biểu hiện, đưa ví dụ có thật, chỉ ra mối quan hệ giữa hai tính chất và cách triển khai trong bài nghị luận.

Tính dân tộc biểu hiện ở nội dung

Đề tài và hiện thực đời sống. Văn học Việt Nam viết về cây lúa, làng quê, lũ lụt, những cuộc chiến giữ nước. Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi mở đầu bằng ý thức về một nền văn hiến riêng: “Như nước Đại Việt ta từ trước, / Vốn xưng nền văn hiến đã lâu”.

Cảnh sắc thiên nhiên. Ao thu, luỹ tre, cánh cò, con đò, cây đa bến nước. Những hình ảnh ấy lặp lại từ ca dao tới thơ hiện đại và thành mã văn hoá quen thuộc với người đọc Việt.

Phong tục, tập quán. Tục ăn trầu trong Sự tích trầu cau, bánh chưng bánh giầy ngày Tết, lễ hỏi, phiên chợ. Văn học lưu giữ những nếp sống mà có khi đời sống đã không còn.

Tâm hồn và tính cách. Đây là tầng sâu nhất: lòng yêu nước, tình nghĩa thuỷ chung, tinh thần lạc quan, sự trọng tình hơn lý. Bà cụ Tứ trong Vợ nhặt cố nói chuyện vui, cố nghĩ tới chuyện nuôi gà giữa nạn đói là một nét tâm hồn rất Việt: biết hy vọng trong cảnh tưởng như tuyệt vọng.

Quan niệm đạo đức và thẩm mỹ. Chuẩn mực về người tốt, cái đẹp trong văn học Việt gắn với sự hài hoà, kín đáo, nghĩa tình. Hình ảnh hoa sen trong ca dao “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” là một biểu tượng của quan niệm ấy.

Tính dân tộc biểu hiện ở hình thức

Nhiều bài làm chỉ nói nội dung mà quên phần hình thức, trong khi đây là chỗ thể hiện bản sắc rõ nhất và dễ chứng minh nhất.

Yếu tố hình thứcNét riêng của văn học ViệtVí dụ
Thể loạiLục bát, song thất lục bát, hát nói, truyện thơ NômTruyện Kiều viết bằng lục bát; Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều viết bằng song thất lục bát
Ngôn ngữTiếng Việt với hệ thống từ láy, thanh điệu, cách xưng hô nhiều tầngTừ láy “tẻo teo” trong Thu điếu của Nguyễn Khuyến
Văn tựChữ Nôm, rồi chữ Quốc ngữ, bên cạnh chữ HánThơ Nôm Hồ Xuân Hương như Bánh trôi nước
Hình ảnh, biểu tượngMượn từ đời sống nông nghiệp, sông nướcTấm lụa đào, con cò, cây trúc trong ca dao
Lối nóiThành ngữ, tục ngữ, lối ví von, đối đápLối hát đối đáp “mình – ta” được Tố Hữu dùng lại trong Việt Bắc

Ví dụ đắt nhất là Truyện Kiều. Nguyễn Du dựa vào cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, một tác phẩm văn xuôi Trung Quốc, nhưng viết lại bằng thể lục bát và chữ Nôm, với ngôn ngữ thấm ca dao, thành ngữ. Cốt truyện mượn mà tâm hồn, ngôn ngữ, cách cảm nhận đã hoàn toàn Việt. Đây là minh chứng rằng tính dân tộc không nằm ở chỗ đề tài lấy từ đâu mà ở cách nhìn và cách nói.

Tính nhân loại: điều chung của con người mọi nơi

Tính nhân loại là những giá trị vượt khỏi biên giới một dân tộc: khát vọng tự do, tình yêu, tình mẫu tử, nỗi sợ cái chết, ước mơ công bằng, lòng thương người. Người đọc ở bất kỳ đâu cũng nhận ra mình trong những điều ấy.

Nam Cao, qua nhân vật Hộ trong truyện Đời thừa, nêu một quan niệm rất hay được dẫn: “Một tác phẩm thật giá trị phải vượt lên trên tất cả các bờ cõi và giới hạn, phải là một tác phẩm chung cho cả loài người.” Trong đoạn văn đó, Nam Cao còn viết tác phẩm như vậy “làm cho người gần người hơn”. Hai ý này cho thấy tính nhân loại gắn liền với tính nhân đạo: điều chung nhất của con người là khả năng thương nhau.

Ví dụ trong chương trình không thiếu. Câu chuyện tình yêu bị hận thù dòng họ chia cắt trong Romeo và Juliet của Shakespeare vẫn làm người đọc Việt xúc động. Ông lão Santiago trong Ông già và biển cả của Hemingway, một mình vật lộn với con cá lớn, nói về ý chí con người trước thử thách, điều mà người đọc nào cũng hiểu. Ở chiều ngược lại, Truyện Kiều được dịch ra nhiều thứ tiếng và được người đọc nước ngoài đón nhận vì nỗi đau của một người con gái tài sắc bị vùi dập là nỗi đau chung.

Khi chứng minh tính nhân loại, hãy chỉ rõ giá trị chung là gì, đừng chỉ nói “tác phẩm được nhiều nước biết đến”. Được dịch nhiều là hệ quả, còn nguyên nhân là tác phẩm đã chạm vào điều phổ quát.

Quan hệ giữa tính dân tộc và tính nhân loại

Học sinh hay đặt hai tính chất này như hai cực: càng dân tộc thì càng khó hiểu với người nước ngoài, càng nhân loại thì càng mất bản sắc. Lý luận chỉ ra điều ngược lại.

Điều chung đến qua điều riêng. Không ai yêu “tình yêu nói chung”; người ta xúc động trước một mối tình cụ thể của những con người cụ thể, sống trong một nền văn hoá cụ thể. Nỗi đau của Thuý Kiều chạm tới người đọc khắp nơi chính vì nó được kể bằng những chi tiết rất Việt, rất đời.

Bản sắc làm nên giá trị đóng góp. Một tác phẩm chỉ lặp lại những gì người khác đã nói thì không có lý do để người đọc thế giới tìm đến. Cái riêng của một dân tộc là phần nó góp vào kho tàng chung.

Tính nhân loại giữ cho tính dân tộc khỏi hẹp hòi. Một tác phẩm chỉ đề cao cái riêng mà không chạm tới con người nói chung dễ thành tự khép mình. Văn học lớn mở cửa ra phía người khác.

Câu nói phổ biến “càng dân tộc càng quốc tế” không rõ ai nói đầu tiên, nên khi dùng bạn chỉ cần viết “có ý kiến cho rằng” và giải thích bằng lập luận trên.

Soi vào một bài ca dao: hai tính chất trong bốn câu

Để thấy tính dân tộc và tính nhân loại cùng nằm trong một văn bản ngắn, hãy đọc bài ca dao quen thuộc: “Trong đầm gì đẹp bằng sen, / Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng. / Nhị vàng bông trắng lá xanh, / Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.”

Tầng dân tộc. Cảnh đầm sen là cảnh của vùng đồng bằng trồng lúa nước. Lối mở đầu bằng câu hỏi tu từ “gì đẹp bằng” là lối nói quen của ca dao. Thể lục bát với nhịp chẵn êm, vần lưng vần chân nối nhau, rất dễ thuộc. Đặc biệt, câu thứ ba đảo lại trật tự câu thứ hai, “nhị vàng bông trắng lá xanh”, tạo một vòng khép kín như nhìn bông sen từ ngoài vào trong rồi từ trong ra ngoài. Đây là nét tinh tế của ngôn ngữ dân gian Việt.

Tầng nhân loại. Ý nghĩa của câu cuối, giữ được sự trong sạch dù sống giữa môi trường xấu, là một giá trị đạo đức mà nền văn hoá nào cũng hiểu và trân trọng. Người đọc nước ngoài không cần biết đầm sen Việt trông thế nào vẫn nhận ra thông điệp ấy.

Chỗ gặp nhau. Thông điệp phổ quát được nói bằng hình ảnh và nhịp điệu rất riêng. Nếu thay bông sen bằng một khẩu hiệu “hãy giữ mình trong sạch”, câu nói vẫn đúng nhưng mất cả hai tầng: mất bản sắc, và cũng mất luôn sức lay động khiến nó được truyền qua nhiều thế hệ.

Một đoạn phân tích ngắn như vậy đủ dùng làm dẫn chứng mở đầu cho phần chứng minh, trước khi đi vào tác phẩm dài hơn như Truyện Kiều.

Dàn ý cho đề bàn về tính dân tộc và tính nhân loại

Đề có thể cho một nhận định về bản sắc, hoặc hỏi vì sao một tác phẩm cổ của dân tộc vẫn được thế giới đón nhận. Dàn ý sau là khung chung.

  1. Mở bài: nêu vấn đề, dẫn nhận định, giới hạn một tác phẩm Việt và có thể thêm một tác phẩm nước ngoài.
  2. Giải thích hai khái niệm, nhấn mạnh chúng thống nhất chứ không đối lập.
  3. Chứng minh tính dân tộc ở cả nội dung và hình thức của tác phẩm Việt, mỗi phương diện một chi tiết.
  4. Chứng minh tính nhân loại: chỉ ra giá trị chung mà tác phẩm chạm tới.
  5. Bàn luận: phê phán lối hiểu bản sắc là trang trí bằng phong tục, đồ vật; và lối chạy theo cái “toàn cầu” mà mất tiếng nói riêng.
  6. Kết bài: liên hệ việc đọc văn học nước ngoài và việc giữ tiếng Việt trong sáng của chính bạn.

Câu dẫn mẫu: “Người đọc nước ngoài không cần biết lụa đào là gì mới thương được thân phận người phụ nữ trong câu ca dao; nhưng chính tấm lụa đào ấy làm cho nỗi thương được nói bằng giọng Việt, không lẫn vào đâu.”

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Một số cách hiểu lệch về hai khái niệm này lặp lại rất nhiều trong bài làm.

  • Coi tính dân tộc là đề tài trong nước. Viết về đề tài nước ngoài vẫn có thể mang tâm hồn Việt, và ngược lại.
  • Chỉ kể phong tục, cảnh vật. Đó là lớp bề mặt; lớp sâu là tâm hồn, cách cảm, cách nghĩ.
  • Đồng nhất tính nhân loại với “được dịch nhiều”. Phải chỉ ra giá trị chung cụ thể.
  • Đặt hai tính chất đối lập. Đây là lỗi lý luận nặng nhất, nên dành hẳn một đoạn để nói về sự thống nhất.

Câu hỏi ôn tập: (1) Chỉ ra ba biểu hiện tính dân tộc ở hình thức của Truyện Kiều. (2) Vì sao Nguyễn Du mượn cốt truyện Trung Quốc mà Truyện Kiều vẫn rất Việt? (3) Phân tích một giá trị nhân loại trong một tác phẩm nước ngoài bạn đã học. (4) Giải thích ý “điều chung đến qua điều riêng” bằng ví dụ của bạn. (5) Ca dao than thân có tính nhân loại không?

Câu hỏi thường gặp

Văn học dịch có mang tính dân tộc không?

Văn học dịch mang tính dân tộc của tác phẩm gốc, nhưng qua tay người dịch còn thấm thêm màu sắc tiếng Việt. Vì vậy người đọc nên biết mình đang đọc qua một bản dịch và một phần vẻ đẹp ngôn ngữ gốc đã thay đổi.

Tác phẩm viết bằng chữ Hán có mang tính dân tộc không?

Có. Văn bản chữ Hán của người Việt như Bình Ngô đại cáo hay thơ chữ Hán của Nguyễn Du vẫn thể hiện tư tưởng, tâm hồn, hiện thực Việt. Tính dân tộc nằm ở nội dung và cách cảm, không chỉ ở văn tự.

Câu nói một tác phẩm thật giá trị phải là tác phẩm chung cho cả loài người là của ai?

Đó là ý trong truyện ngắn Đời thừa của Nam Cao, qua suy nghĩ của nhân vật Hộ, một nhà văn. Đây là câu nổi tiếng và có nguồn rõ ràng nên bạn dẫn được, kèm ghi chú là lời trong tác phẩm.

Có nên so sánh tác phẩm Việt với tác phẩm nước ngoài khi bàn tính nhân loại không?

Nên, nếu bạn nắm chắc cả hai. Đặt hai tác phẩm cùng một giá trị chung như khát vọng tình yêu tự do sẽ làm rõ cả điểm chung nhân loại lẫn nét riêng dân tộc của mỗi bên.

Tính dân tộc có làm tác phẩm khó hiểu với người nước ngoài không?

Ở lớp bề mặt có thể có, như điển cố hay phong tục cần chú thích. Nhưng ở lớp sâu, những cảm xúc con người được kể bằng chi tiết riêng lại thường dễ chạm hơn những lời nói chung chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138