Tính nhân đạo trong văn học là thái độ yêu thương, trân trọng và bênh vực con người thấm vào tác phẩm: cảm thông với nỗi khổ, lên án cái chà đạp con người, phát hiện vẻ đẹp con người và tin vào khả năng con người vươn lên. Lý luận coi đây là một thuộc tính gần như bản chất của văn học chân chính.
Hoài Thanh, trong bài Ý nghĩa văn chương, viết: “Nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và rộng ra thương muôn vật, muôn loài.” Câu này có nguồn rõ và rất hợp để mở một bài bàn về nhân đạo. Phần dưới đi qua bốn biểu hiện, sự đổi thay qua các thời kỳ, các ví dụ và cách viết sao cho cụ thể.
Bốn biểu hiện của tính nhân đạo
Cảm thông với nỗi đau con người. Nhà văn đứng về phía người chịu khổ, nhất là những người yếu thế. Nguyễn Du viết “Đau đớn thay phận đàn bà, / Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”, không chỉ thương Đạm Tiên mà thương cả một lớp người.
Lên án những thế lực chà đạp con người. Thương người thì phải chỉ ra ai, cái gì làm người khổ. Trong Chí Phèo, Nam Cao chỉ rõ Bá Kiến và nhà tù thực dân đã cướp đi nhân hình, nhân tính của một người nông dân lương thiện.
Phát hiện và trân trọng vẻ đẹp con người. Thấy được phẩm giá ở nơi tưởng như không còn gì. Kim Lân cho thấy những người đói khát trong Vợ nhặt vẫn biết thương nhau, vẫn khao khát có một gia đình.
Tin vào khả năng con người vươn lên. Văn học nhân đạo không buông con người. Mị trong Vợ chồng A Phủ cắt dây trói cứu A Phủ rồi cùng chạy trốn; sức sống tưởng đã chết trong cô bừng lên thành hành động.
Nhân đạo qua các thời kỳ văn học Việt Nam
Tính nhân đạo có ở mọi thời, nhưng mỗi thời quan tâm tới những khía cạnh khác nhau của con người. Nắm sự đổi thay này giúp bạn so sánh tác phẩm một cách có lý luận.
Văn học dân gian thương người lao động, người phụ nữ, người nghèo, và gửi niềm tin công lý vào kết thúc có hậu của truyện cổ tích. Ca dao than thân như “Thân em như tấm lụa đào, / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai” là tiếng nói cảm thông với số phận người phụ nữ không tự quyết được đời mình.
Văn học trung đại, nhất là giai đoạn cuối thế kỷ mười tám đầu thế kỷ mười chín, hình thành một trào lưu nhân đạo mạnh mẽ, đòi quyền sống, quyền hạnh phúc cho con người cá nhân, đặc biệt là người phụ nữ. Truyện Kiều, thơ Hồ Xuân Hương, Cung oán ngâm khúc là những tác phẩm tiêu biểu của dòng này. Nguyễn Đình Chiểu với Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc lại dành lòng thương và sự kính trọng cho những người nông dân áo vải hy sinh vì quê hương.
Văn học hiện thực 1930–1945 đi sâu vào số phận người nông dân, người trí thức nghèo bị xã hội đẩy vào bước đường cùng. Nhân đạo ở đây gắn với tố cáo xã hội và với việc phát hiện phần người còn sót lại trong những con người bị tha hoá.
Văn học sau 1975 quay về con người đời thường với những mâu thuẫn, sai lầm, bi kịch riêng. Nguyễn Minh Châu trong Chiếc thuyền ngoài xa cho thấy nhân đạo còn là thấu hiểu, không phán xét vội những lựa chọn của người khác.
Ví dụ phân tích: tính nhân đạo trong Chí Phèo
Chí Phèo của Nam Cao thường được chọn làm dẫn chứng vì nó chứa đủ cả bốn biểu hiện trong một tác phẩm, và vì nhân đạo ở đây rất sâu: thương cả con người bị coi là quỷ dữ.
Cảm thông. Nam Cao kể lại quá khứ của Chí: một đứa trẻ bị bỏ rơi, một anh canh điền hiền lành từng mơ một gia đình nhỏ. Người đọc hiểu Chí không sinh ra để làm kẻ ác.
Lên án. Chí bị Bá Kiến đẩy vào tù, ra tù thành kẻ rạch mặt ăn vạ, làm tay sai. Cái ác được chỉ đích danh, không đổ lỗi cho số phận chung chung.
Phát hiện phần người. Sau đêm gặp Thị Nở, bát cháo hành đánh thức trong Chí cảm giác được quan tâm, và Nam Cao viết rằng hắn thèm lương thiện. Phát hiện quan trọng nhất của tác phẩm là: phần người trong con người có thể bị vùi lấp nhưng không mất hẳn.
Bi kịch bị từ chối quyền làm người. Khi bà cô Thị Nở ngăn cản, cánh cửa trở về bị đóng lại. Câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” là tiếng kêu đòi quyền làm người. Cái chết của Chí là lời tố cáo xã hội, đồng thời khẳng định khát vọng lương thiện của Chí là có thật.
Khi viết, bạn có thể dựng đoạn chứng minh theo đúng bốn bước này. Mỗi bước một chi tiết, một câu nối với lý luận.
Nhân đạo nằm cả trong cách kể: ví dụ Hai đứa trẻ
Nhiều bài làm chỉ tìm nhân đạo ở nội dung, ở chỗ nhà văn “thương ai”. Nhưng thái độ với con người còn lộ ra ở điểm nhìn, giọng kể và cách chọn chi tiết. Hai đứa trẻ của Thạch Lam là ví dụ rõ.
Truyện không có nhân vật nào bị đánh đập, cũng không có lời tố cáo nào. Thạch Lam kể qua cái nhìn của Liên, một cô bé hay thương người, về những kiếp sống nhỏ nhoi nơi phố huyện: mẹ con chị Tí với hàng nước, gánh phở của bác Siêu, vợ chồng bác xẩm, bà cụ Thi hơi điên. Giọng kể chậm, nhẹ, không giễu cợt, không phán xét. Những con người ấy hiện ra với nỗi buồn lặng lẽ và một niềm mong đợi mơ hồ.
Nhân đạo ở đây là sự nâng niu: nhà văn không để những kiếp người tưởng như vô nghĩa trôi qua mà không được ai nhìn thấy. Chi tiết hai chị em cố thức đợi chuyến tàu đêm cho thấy cả khát khao được sống trong một thế giới sáng hơn, điều mà Thạch Lam trân trọng.
Bài học khi viết: muốn chứng minh nhân đạo ở một tác phẩm “nhẹ”, hãy phân tích điểm nhìn và giọng văn. Đó là chỗ người chấm nhận ra bạn hiểu nhân đạo như một thái độ nghệ thuật, không chỉ như một chủ đề.
Nhân đạo trong văn học nước ngoài quen thuộc
Tính nhân đạo không riêng văn học Việt Nam. Dẫn thêm một tác phẩm nước ngoài trong chương trình giúp bài viết rộng hơn và nối sang tính nhân loại.
Những người khốn khổ của Victor Hugo. Jean Valjean, người tù khổ sai bị xã hội ruồng bỏ, được vị giám mục tha thứ khi lấy trộm đồ bạc, thậm chí còn được tặng thêm đôi chân nến. Lòng tin và sự bao dung ấy làm thay đổi cuộc đời anh. Tác phẩm cho thấy một quan niệm nhân đạo rất rõ: con người có thể được cứu rỗi bằng tình thương chứ không chỉ bằng hình phạt.
Chiếc lá cuối cùng của O. Henry. Cụ Bơ-men, một hoạ sĩ già nghèo, âm thầm vẽ chiếc lá lên tường trong đêm mưa gió để Giôn-xi tin mình còn sống, rồi chính cụ mất vì sưng phổi. Nhân đạo ở đây là sự hy sinh lặng lẽ, và là niềm tin rằng nghệ thuật có thể cứu người.
Đặt hai tác phẩm này cạnh Chí Phèo, bạn thấy một điểm chung: văn học nhân đạo tin vào phần tốt trong con người. Điểm khác là Hugo và O. Henry cho phần tốt ấy được đáp lại, còn Nam Cao để nó bị từ chối, và chính sự từ chối ấy làm tác phẩm thành tiếng kêu đau đớn hơn.
Nhầm lẫn hay gặp về tính nhân đạo
Tính nhân đạo là khái niệm dễ dùng nhất nhưng cũng dễ viết rỗng nhất. Bảng dưới gom những lỗi hay thấy.
| Viết chưa ổn | Cách sửa |
|---|---|
| Tác phẩm thể hiện tấm lòng nhân đạo sâu sắc của nhà văn | Gọi tên biểu hiện cụ thể: thương ai, lên án ai, phát hiện vẻ đẹp gì, tin vào điều gì |
| Nhân đạo là thương hại | Nhân đạo là thương và tôn trọng; thương hại đặt mình cao hơn người được thương |
| Nhân đạo thì phải kết thúc có hậu | Nhiều tác phẩm nhân đạo nhất kết thúc bi thảm; giá trị nằm ở cách nhìn con người |
| Nhân đạo chỉ là thương người nghèo | Nhân đạo hướng tới mọi con người bị chà đạp, kể cả về tinh thần, phẩm giá |
| Nhân đạo và hiện thực là hai giá trị rời | Thường gắn chặt: thấy rõ hiện thực đau khổ mới có lòng thương cụ thể |
| Mọi thời nhân đạo như nhau | Mỗi thời quan tâm khía cạnh riêng; so sánh được là ghi điểm lý luận |
Một lưu ý về giọng văn: khi bàn về nhân đạo, tránh lối cảm thán dồn dập như “thật đáng thương biết bao”. Giọng điềm tĩnh, chỉ ra chi tiết và lý giải sẽ thuyết phục hơn nhiều.
Đưa tính nhân đạo vào bài nghị luận
Nhân đạo xuất hiện trong rất nhiều đề, từ phân tích nhân vật tới bàn luận một nhận định về sứ mệnh của văn chương. Quy trình sau giúp bạn dùng nó có trọng lượng.
- Mở đoạn bằng một câu lý luận ngắn về tính nhân đạo, có thể dẫn câu của Hoài Thanh.
- Chọn biểu hiện phù hợp nhất với tác phẩm và đề bài, không cố nhồi cả bốn nếu đề không yêu cầu.
- Phân tích chi tiết chứng minh, chú ý cả cách nhà văn kể, giọng điệu, điểm nhìn, vì nhân đạo thể hiện qua hình thức chứ không chỉ qua nội dung.
- So sánh với một tác phẩm khác thời để làm rõ nét riêng trong cách nhìn con người của nhà văn.
- Khép đoạn bằng ý nghĩa với người đọc hôm nay.
Câu dẫn mẫu: “Văn chương nhân đạo không chỉ thương người lúc người ta đáng thương; nó còn tìm thấy phần người ở nơi cả xã hội đã quay lưng, như Nam Cao tìm thấy cơn thèm lương thiện trong một kẻ bị cả làng coi là quỷ dữ.”
Câu hỏi ôn tập: (1) Kể bốn biểu hiện của tính nhân đạo, mỗi biểu hiện một ví dụ. (2) Vì sao kết thúc bi thảm của Chí Phèo vẫn là kết thúc nhân đạo? (3) So sánh cách nhìn người phụ nữ trong ca dao than thân và trong Truyện Kiều. (4) Nhân đạo trong Chiếc thuyền ngoài xa khác nhân đạo trong Vợ nhặt ở đâu?
Câu hỏi thường gặp
Tính nhân đạo và giá trị nhân đạo khác nhau thế nào?
Tính nhân đạo là thuộc tính chung của văn học chân chính. Giá trị nhân đạo là phần đóng góp cụ thể của một tác phẩm, được đánh giá khi phân tích tác phẩm đó. Bài lý luận nói tính, bài phân tích tác phẩm thường nói giá trị.
Câu nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người là của ai?
Câu này nằm trong bài Ý nghĩa văn chương của Hoài Thanh, một văn bản quen thuộc trong chương trình. Bạn dẫn được với tên tác giả và tên bài, nhưng nên chép đúng từng chữ, không thêm bớt.
Văn học châm biếm có tính nhân đạo không?
Có. Châm biếm cái xấu, cái giả dối là để bảo vệ những giá trị con người. Tiếng cười trong Số đỏ phơi bày lối sống lố lăng, qua đó gián tiếp bênh vực sự chân thật và phẩm giá.
Có tác phẩm nào thiếu tính nhân đạo không?
Có những tác phẩm nhìn con người lệch lạc hoặc cổ vũ cái ác, và lý luận coi đó là giới hạn về tư tưởng. Tuy nhiên trong bài thi phổ thông, bạn nên tập trung vào tác phẩm trong chương trình và tránh phán xét nhà văn.
Vì sao nói nhân đạo thể hiện cả qua hình thức nghệ thuật?
Vì cách nhà văn chọn điểm nhìn, giọng kể, chi tiết đều bộc lộ thái độ với nhân vật. Để nhân vật tự cất lời, kể bằng giọng cảm thông thay vì giọng lạnh lùng, cũng là một lựa chọn nhân đạo.