LyLuan.comLý Luận
Bản chất và chức năng văn học

Văn học có thay đổi được con người không: sức mạnh, giới hạn và cách bàn trong đề thi

Văn học thay đổi con người chậm và gián tiếp: qua đồng cảm, thanh lọc, mở rộng trải nghiệm. Lập luận hai chiều, ví dụ Chữ người tử tù và dàn ý cho đề bàn luận dạng này.

A Vietnamese teenage girl sitting on the floor between tall shelves in a quiet school library, knees drawn up, gazing out a window, cool afternoon light

Văn học có thể thay đổi con người, nhưng không theo cách tức thời và trực tiếp: nó thay đổi cách người đọc nhìn, cảm và nghĩ, qua đồng cảm, thanh lọc và mở rộng trải nghiệm; còn người đọc có thay đổi hành động hay không lại phụ thuộc vào chính họ và hoàn cảnh sống. Câu trả lời chừng mực ấy là điểm xuất phát an toàn cho mọi đề bàn về sức mạnh văn chương.

Đề thi thường đưa một ý kiến quá mạnh, như “văn học có thể cứu rỗi con người”, hoặc quá yếu, như “văn học chỉ là trò chơi chữ”, để bạn bàn luận. Bài này giúp bạn có đủ lý lẽ hai chiều, các cơ chế thay đổi, ví dụ trong tác phẩm và một dàn ý cân bằng.

Vì sao câu hỏi này đáng bàn

Câu hỏi “văn học có thay đổi được con người không” chạm tới lý do tồn tại của môn học bạn đang học. Nếu câu trả lời là không, việc đọc chỉ còn là giải trí hoặc học để thi. Nếu là có, cần giải thích bằng cách nào, vì sao nhiều người đọc mà không đổi.

Thạch Lam, trong tập tiểu luận Theo dòng, nêu một quan niệm rất hay được dẫn: văn chương “là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn”. Ý của Thạch Lam có hai vế: thay đổi thế giới và thay đổi lòng người. Vế thứ hai là nền tảng của vế thứ nhất, vì thế giới chỉ đổi khi con người đổi.

Ở chiều ngược lại, có ý kiến cho rằng văn học không làm được gì trước những vấn đề lớn của đời sống: đọc về cái đói không làm ai no, đọc về chiến tranh không ngăn được chiến tranh. Ý kiến này không sai hoàn toàn, và một bài nghị luận tốt phải đối thoại với nó chứ không lờ đi.

Vì vậy, cách tiếp cận hợp lý là đổi câu hỏi “có hay không” thành “thay đổi cái gì, bằng cách nào, tới mức nào”. Ba câu hỏi nhỏ ấy cho bạn cấu trúc của cả bài.

Bốn cơ chế văn học thay đổi con người

Mở rộng trải nghiệm. Một đời người chỉ sống được một cuộc đời; người đọc được sống thêm nhiều cuộc đời khác. Đọc Vợ chồng A Phủ, người thành phố hiểu phần nào cuộc sống của người con dâu gạt nợ miền núi xưa. Trải nghiệm mượn ấy làm vốn hiểu đời dày lên.

Đồng cảm. Khi sống cùng nhân vật, người đọc tập nhìn đời bằng mắt người khác. Khả năng đồng cảm này theo người đọc vào đời thực, làm họ bớt vội vàng phán xét.

Thanh lọc. Aristotle trong Thi học dùng khái niệm thanh lọc khi bàn về bi kịch: qua thương xót và sợ hãi trước số phận nhân vật, cảm xúc người xem được gột rửa. Đọc xong một bi kịch, người ta thường thấy lòng lắng lại, nhẹ đi.

Đặt câu hỏi. Tác phẩm lớn không cho đáp án mà để lại câu hỏi. Câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” của Chí Phèo khiến người đọc tự hỏi về trách nhiệm của xã hội và của chính mình với những người bị đẩy ra lề.

Những điều kiện để văn học phát huy sức thay đổi

Người viết phải viết thật. Tác phẩm giả dối, viết để minh hoạ một bài học có sẵn, thường không chạm được tới ai. Sức thay đổi bắt đầu từ sự chân thật của nhà văn trước đời sống và con người.

Tác phẩm phải có sức hấp dẫn nghệ thuật. Một ý tốt được viết vụng sẽ bị bỏ qua. Văn học chỉ thay đổi được người đọc khi người đọc muốn đọc tiếp, nhớ lâu, đọc lại; điều đó cần tới cái đẹp của hình tượng và ngôn từ.

Người đọc phải mở lòng và đọc chậm. Đọc lướt để lấy ý chính, để tìm dẫn chứng cho bài thi, thường không đủ thời gian để cảm xúc kịp thấm. Những thay đổi thật thường đến từ lần đọc chậm, đọc lại, dừng ở một chi tiết làm mình day dứt.

Cần một môi trường đọc. Lớp học có thảo luận, gia đình có người cùng đọc, nhóm bạn trao đổi về sách làm cho trải nghiệm đọc được nói ra, được đối chiếu. Một cảm xúc được chia sẻ thường ở lại lâu hơn một cảm xúc giữ một mình.

Cần thời gian. Thay đổi do văn học thường là tích luỹ. Một tác phẩm đọc năm mười lăm tuổi có khi đến năm ba mươi tuổi mới hiểu ra. Vì thế đừng đòi văn học phải cho kết quả ngay, như một bài tập có đáp án.

Soi vào tác phẩm: sự thay đổi diễn ra ngay trong truyện

Có một cách chứng minh rất thuyết phục: chỉ ra những tác phẩm mà chính câu chuyện kể về một con người được cái đẹp, cái thiện thay đổi. Như vậy tác phẩm vừa là bằng chứng, vừa là lời bàn của nhà văn về sức mạnh nghệ thuật.

Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân. Sau khi cho chữ, Huấn Cao khuyên viên quản ngục nên bỏ chốn ngục tù về quê giữ lấy thiên lương. Quản ngục cảm động, vái người tù và nói câu “Kẻ mê muội này xin bái lĩnh”. Cái đẹp của nghệ thuật thư pháp và nhân cách đã làm một con người thức tỉnh. Đây là hình ảnh tượng trưng cho điều văn học mong làm với người đọc.

Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu. Nghệ sĩ Phùng đi chụp ảnh, nhưng chính đời sống, qua người đàn bà hàng chài, đã thay đổi cách nhìn của anh về nghệ thuật và con người. Truyện cho thấy sự thay đổi có thể đi theo chiều ngược: đời sống dạy lại người nghệ sĩ.

Chí Phèo của Nam Cao. Bát cháo hành của Thị Nở đánh thức khát vọng lương thiện. Sự thay đổi có thật nhưng bị chặn lại bởi định kiến. Truyện vừa khẳng định tình thương có sức thay đổi con người, vừa chỉ ra giới hạn khi hoàn cảnh xã hội không cho con người đổi thay.

Ba ví dụ cho ba mức độ: thay đổi trọn vẹn, thay đổi cách nhìn, thay đổi bị chặn lại. Dùng cả ba, phần chứng minh của bạn tự nhiên có chiều sâu và cân bằng.

Sức mạnh và giới hạn: lập luận hai chiều

Bảng dưới gom các lý lẽ thường gặp. Bài bàn luận tốt dùng cả hai cột, rồi đi tới một kết luận có điều kiện.

Văn học thay đổi đượcNhưng có giới hạn
Bồi đắp tình cảm, đồng cảm, thị hiếu thẩm mỹ qua thời gian dàiThay đổi chậm, khó đo, không thấy ngay sau một lần đọc
Thức tỉnh nhận thức về cái ác, cái bất côngNhận thức chưa chắc thành hành động nếu thiếu điều kiện thực tế
Tác động tới nhiều thế hệ, nhiều nền văn hoáPhụ thuộc người đọc: người không mở lòng thì trang văn khó chạm tới
Giữ lại những giá trị bị đời sống bỏ quênKhông thay thế được giáo dục, pháp luật, kinh tế trong việc đổi xã hội
Cho con người niềm tin để sống tiếpVăn học kém chất lượng có thể gieo cách nhìn lệch, dễ dãi

Kết luận nên có dạng: văn học thay đổi con người khi gặp được người đọc sẵn sàng, và thay đổi trước hết ở tầng tâm hồn, nhận thức. Nó không phải phép màu, nhưng là một trong những con đường bền nhất để con người trở nên tốt hơn.

Dàn ý cho đề bàn về sức mạnh của văn chương

Khung dưới áp được cho các đề như “Văn chương có thể cứu rỗi con người” hoặc “Văn học chỉ là trò chơi của ngôn từ”.

  1. Mở bài: đặt vấn đề bằng câu hỏi về lý do đọc văn, dẫn ý kiến của đề.
  2. Giải thích: “thay đổi” ở đây là thay đổi tâm hồn, nhận thức, cách sống; ý kiến của đề nghiêng về phía mạnh hay phía yếu.
  3. Lý giải: văn học tác động qua hình tượng và cảm xúc, nên có sức thấm sâu; nêu bốn cơ chế.
  4. Chứng minh: một tác phẩm mà sự thay đổi diễn ra trong truyện, và một trải nghiệm đọc thật của bạn.
  5. Phản biện: nêu giới hạn, chỉ ra điều kiện để văn học phát huy sức mạnh.
  6. Kết bài: trách nhiệm của người viết là viết thật, của người đọc là đọc mở lòng.

Câu dẫn mẫu cho phần phản biện: “Một trang văn không thể thay người đọc làm điều tốt; nó chỉ có thể làm cho điều tốt trở nên dễ thấy hơn, dễ thương hơn, và phần còn lại là việc của mỗi người.”

Lưu ý về phần trải nghiệm riêng: kể ngắn, cụ thể, không phóng đại kiểu “từ khi đọc tác phẩm, em hoàn toàn thay đổi”. Một thay đổi nhỏ có thật thuyết phục hơn một thay đổi lớn nghe như văn mẫu.

Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập

Đề dạng này dễ khiến bài viết rơi vào hai cực. Bạn nên tránh các lối sau.

  • Ca ngợi tuyệt đối. Viết như thể đọc văn là thành người tốt; người chấm sẽ thấy thiếu phản biện.
  • Phủ nhận hoàn toàn. Dựa vào việc văn học không giải quyết được đói nghèo để kết luận văn học vô ích; bỏ qua tầng tâm hồn.
  • Chỉ dùng tác phẩm làm bằng chứng mà không có cơ chế. Kể lại truyện chưa đủ, phải giải thích vì sao tác phẩm tác động được.
  • Dẫn câu danh ngôn không rõ nguồn. Nhiều câu “văn học cứu rỗi thế giới” lan truyền mà không ai biết ai nói; nếu không chắc, viết “có ý kiến cho rằng”.

Câu hỏi ôn tập: (1) Nêu bốn cơ chế văn học thay đổi con người, mỗi cơ chế một ví dụ. (2) Giải thích hai vế trong quan niệm của Thạch Lam. (3) Phân tích cảnh viên quản ngục bái lĩnh như một biểu tượng về sức mạnh của cái đẹp. (4) Nêu hai giới hạn của văn học và cách bạn phản biện chúng. (5) Kể một thay đổi nhỏ có thật ở bạn sau khi đọc một tác phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Có nên trả lời thẳng là có hoặc không trong đề dạng này?

Nên có lập trường rõ ngay mở bài, nhưng lập trường tốt thường là có điều kiện: văn học thay đổi được con người ở tầng tâm hồn và nhận thức, khi gặp người đọc sẵn sàng. Cách nói này vừa rõ vừa cân bằng.

Câu văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực là của ai?

Đây là ý của Thạch Lam trong tập tiểu luận Theo dòng, được dẫn rất nhiều trong sách học văn. Bạn dẫn được, nhưng nên chép đúng những chữ chắc chắn và giải thích bằng lời mình phần còn lại.

Thanh lọc trong văn học nghĩa là gì?

Thanh lọc là khái niệm Aristotle dùng khi bàn về bi kịch, chỉ việc người xem trải qua thương xót và sợ hãi trước số phận nhân vật rồi thấy cảm xúc được gột rửa, lắng lại. Ngày nay khái niệm này được dùng rộng cho văn học nói chung.

Đọc nhiều mà không thấy mình thay đổi thì có phải văn học vô ích không?

Không hẳn. Thay đổi do văn học thường chậm và khó nhận ra, giống như vốn hiểu biết tích lại dần. Nhiều người chỉ nhận ra khi gặp một tình huống thật và thấy mình phản ứng khác trước.

Có thể dùng trải nghiệm đọc của bản thân làm dẫn chứng không?

Có, và thường được đánh giá cao nếu kể ngắn, cụ thể, chân thật. Hãy chọn một thay đổi nhỏ có thật, như cách bạn nhìn một người quen, thay vì những câu khẳng định lớn khó tin.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138