Cảm thụ văn học là sự rung động, cảm nhận trực tiếp của người đọc trước tác phẩm; phê bình văn học là việc lý giải và đánh giá tác phẩm bằng lập luận có căn cứ, trình bày cho người khác. Cảm thụ là điểm xuất phát, phê bình là con đường đưa cảm thụ ấy thành tri thức chia sẻ được.
Hai hoạt động này liên quan chặt, nên học sinh hay viết lẫn: bài làm đầy cảm xúc mà không có lý lẽ, hoặc đầy lý lẽ mà không có rung động. Bài dưới đây phân biệt hai khái niệm, chỉ ra chỗ chúng gặp nhau, và hướng dẫn từng bước biến một cảm nhận thành một nhận định đứng vững trong bài thi.
Cảm thụ văn học là gì
Đọc câu "Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!" ở đầu bài Tây Tiến của Quang Dũng, nhiều người thấy lòng chùng xuống ngay, trước khi kịp nghĩ vì sao. Cái thấy ấy là cảm thụ: một phản ứng trực tiếp của cảm xúc, trí tưởng tượng và vốn sống trước hình tượng văn học. Cảm thụ không cần lời giải thích, có khi cũng không nói ra được thành lời.
Trong lý luận, cảm thụ văn học thường được hiểu là khả năng và hoạt động nắm bắt cái hay, cái đẹp của tác phẩm bằng cảm xúc thẩm mỹ. Nó gồm cảm nhận nhịp điệu, âm thanh, hình ảnh; nhập vào tâm trạng nhân vật hay chủ thể trữ tình; và nhận ra một chữ, một chi tiết "đắt" giữa nhiều chữ khác. Cảm thụ là tầng đầu tiên và không thể thiếu của tiếp nhận.
Năng lực cảm thụ không tự nhiên mà có đủ. Nó được bồi dưỡng qua việc đọc nhiều, đọc chậm, đọc thành tiếng, sống nhiều và chú ý tới ngôn từ. Một học sinh đọc ít thơ thường thấy mọi câu thơ đều giống nhau; đọc nhiều rồi sẽ bắt đầu nghe ra giọng riêng của từng nhà thơ. Đó là lý do lời khuyên ôn văn tốt nhất vẫn là đọc tác phẩm trước khi đọc tài liệu.
Phê bình văn học là gì khi đặt cạnh cảm thụ
Phê bình bắt đầu khi người đọc không dừng ở "thấy hay", mà hỏi tiếp: hay ở đâu, vì sao hay, hay hơn cái gì, và có giới hạn gì. Rồi họ trình bày câu trả lời bằng lập luận, dẫn chứng, để người khác có thể đồng ý hoặc phản bác. Phê bình vì thế mang tính công khai và tính đối thoại, điều cảm thụ riêng tư không đòi hỏi.
Phê bình cần ba thứ cảm thụ không bắt buộc phải có. Một là tiêu chí: đánh giá dựa trên những gì, chẳng hạn sự mới mẻ của hình ảnh, sự thống nhất giữa nội dung và hình thức. Hai là hiểu biết rộng: đặt tác phẩm cạnh những tác phẩm khác, cạnh thời đại. Ba là ngôn ngữ lập luận: khái niệm, luận điểm, cách triển khai.
Tuy vậy, phê bình thiếu cảm thụ sẽ thành khô cứng, áp khái niệm lên tác phẩm như dán nhãn. Những trang phê bình được nhớ lâu thường có cả hai: một sự rung động thật trước tác phẩm và một lập luận đủ sức thuyết phục. Đây cũng là đòi hỏi với bài nghị luận văn học của học sinh.
Có thể hình dung quan hệ hai hoạt động như hạt giống và cái cây. Cảm thụ là hạt giống: nhỏ, riêng, chưa thành hình. Phê bình là cái cây mọc lên từ hạt giống ấy, có rễ là căn cứ văn bản, có thân là lập luận, có tán lá là những đánh giá người khác nhìn thấy được. Không có hạt thì không có cây; nhưng hạt nằm yên mãi thì cũng không thành cây.
Bảng phân biệt cảm thụ và phê bình
Bảng dưới so hai hoạt động theo sáu tiêu chí. Dùng nó khi đề yêu cầu bàn về quan hệ giữa cảm xúc và lý trí trong đọc văn, hoặc khi tự soát bài làm của mình.
| Tiêu chí | Cảm thụ văn học | Phê bình văn học |
|---|---|---|
| Bản chất | Rung động, cảm nhận trực tiếp | Lý giải, đánh giá có lập luận |
| Công cụ chính | Cảm xúc, trí tưởng tượng, vốn sống | Khái niệm, tiêu chí, dẫn chứng, so sánh |
| Hình thức tồn tại | Có thể chỉ ở trong lòng người đọc | Phải thành lời, thành văn bản |
| Hướng tới | Chính người đọc | Người đọc khác, nhà văn, đời sống văn học |
| Tính chất | Riêng tư, tự phát | Công khai, có ý thức, có thể tranh luận |
| Câu hỏi đặc trưng | Mình cảm thấy gì? | Vì sao như vậy, giá trị ở đâu? |
Bình văn, lối viết quen thuộc trong nhà trường, nằm ở giữa: nó xuất phát từ cảm thụ tinh tế từng chữ nhưng đã được nói thành lời cho người khác, có chút lý giải. Nhiều bài thi điểm cao ở dạng phân tích thơ chính là bình văn có thêm khung lập luận.
Bốn bước biến một rung động thành một nhận định
Lấy ví dụ câu thơ "Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu" trong Tràng giang của Huy Cận. Đi theo bốn bước dưới đây, bạn chuyển từ cảm thụ sang phê bình ở mức học sinh.
- Ghi lại cảm giác thật, chưa cần đẹp: câu thơ đọc lên thấy vắng, thấy buồn, thấy mọi thứ thưa thớt và nhỏ đi.
- Tìm chỗ trong chữ tạo ra cảm giác ấy: hai từ láy "lơ thơ", "đìu hiu" đặt ở đầu và cuối câu; chữ "nhỏ" đi với "cồn"; cảnh vật được nói bằng những âm đọc lên nhẹ, dàn trải.
- Nối với tổng thể: câu thơ nằm trong chuỗi hình ảnh rộng lớn và vắng lặng của bài thơ, nơi con người cảm thấy mình nhỏ bé trước trời rộng sông dài; câu kế tiếp "Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều" càng làm sự vắng lặng sâu thêm.
- Đánh giá: từ láy và nhịp thơ chậm biến một cảnh quen của sông nước thành không gian của nỗi buồn, cho thấy bút pháp gợi tả của Huy Cận; đây là một nét của Thơ mới khi đưa nỗi buồn cá nhân vào cảnh vật.
Bước hai và bước ba là nơi cảm thụ được "chứng minh". Bước bốn là nơi bạn thật sự đánh giá. Nhiều bài làm nhảy từ bước một sang bước bốn, nên nhận định nghe đúng nhưng không có chỗ dựa.
Nhầm lẫn hay gặp khi viết bài
Bài cảm xúc tràn mà thiếu lý giải. Viết nhiều câu cảm thán, nhiều tính từ như "tuyệt đẹp", "xúc động", nhưng không chỉ ra chữ nào, chi tiết nào làm nên cái đẹp ấy. Giám khảo thấy rung động nhưng không thấy năng lực đọc.
Bài lý luận dày mà thiếu rung động. Áp dồn khái niệm như "giá trị nhân đạo", "bút pháp hiện thực" mà không cho thấy người viết thật sự cảm được tác phẩm. Bài đúng nhưng nhạt, và thường lặp lại tài liệu ôn.
Nghĩ cảm thụ là chủ quan nên không cần căn cứ. Cảm thụ là riêng, nhưng khi viết ra thành bài thì phải tìm được căn cứ trong văn bản. Cảm thụ mà không chỉ ra được chỗ dựa thì người đọc khác không chia sẻ được.
Nghĩ phê bình là phải chê. Đánh giá có thể là khẳng định giá trị. Chỉ nêu hạn chế khi có cơ sở và nói bằng giọng tôn trọng nhà văn.
Thay cảm thụ của mình bằng câu học thuộc. Chép một đoạn bình có sẵn vào bài khiến giọng văn lệch hẳn và mất dấu ấn riêng. Cảm nhận giản dị nhưng thật vẫn tốt hơn câu bình hoa mỹ học thuộc.
Rèn cảm thụ hằng ngày: năm việc nhỏ làm được ngay
Đề thi không kiểm tra được bạn đã cảm thụ bao nhiêu, nhưng bài làm luôn để lộ điều đó. Năm việc dưới đây tốn ít thời gian mỗi ngày mà giúp năng lực cảm thụ tốt lên rõ sau vài tháng.
- Đọc thành tiếng một bài thơ hoặc một đoạn văn ngắn mỗi ngày, chú ý chỗ ngắt nhịp và chỗ mình tự nhiên đọc chậm lại.
- Sau khi đọc, viết ba dòng cảm nhận bằng lời giản dị nhất, trước khi mở bất kỳ tài liệu hay bài bình nào.
- Chọn ra một chữ hoặc một chi tiết mà mình thấy "đắt", thử thay bằng một chữ gần nghĩa rồi so xem câu văn mất đi điều gì.
- Đọc cùng một tác phẩm với một người bạn, mỗi người ghi riêng cảm nhận rồi so; chỗ khác nhau thường là chỗ đáng đọc lại nhất.
- Chỉ sau các bước trên mới đọc một bài phê bình về tác phẩm, đánh dấu chỗ bài phê bình nói điều mình đã cảm mà chưa gọi được tên.
Việc thứ ba là bài tập lâu đời và hiệu quả nhất. Khi đặt "lơ thơ" cạnh một từ khác như "thưa thớt", bạn tự thấy sắc thái riêng của chữ nhà thơ chọn. Đó là lúc cảm thụ bắt đầu có lý lẽ đi kèm, tức là đã bước một chân sang phê bình.
Câu dẫn mẫu và câu hỏi ôn tập
Dưới đây là vài câu dẫn tự viết dùng được cho đề bàn về cảm thụ, phê bình hoặc quan hệ cảm xúc và lý trí khi đọc văn. Sau đó là câu hỏi ôn tập.
- "Cảm thụ là cánh cửa đầu tiên dẫn người đọc vào tác phẩm, nhưng chỉ khi được lý giải, cảm thụ mới trở thành một nhận định có thể chia sẻ."
- "Phê bình không thay thế cảm thụ; nó làm cho cảm thụ của một người trở thành câu hỏi gợi mở cho nhiều người."
- "Một trang phê bình có sức sống thường giữ được hơi ấm của rung động ban đầu bên trong một lập luận chặt chẽ."
- Câu hỏi ôn tập một: phân biệt cảm thụ và phê bình theo ba tiêu chí em cho là quan trọng nhất.
- Câu hỏi ôn tập hai: chọn một câu thơ trong chương trình, đi đủ bốn bước từ rung động đến nhận định.
- Câu hỏi ôn tập ba: vì sao bình văn được xem là cầu nối giữa cảm thụ và phê bình?
Nếu dùng câu dẫn mẫu, hãy đổi lời cho hợp giọng mình. Câu dẫn giống hệt của nhiều thí sinh khác sẽ làm bài mất dấu ấn, đúng điều mà đề bàn về cảm thụ muốn bạn tránh.
Câu hỏi thường gặp
Cảm thụ văn học có phải là năng khiếu bẩm sinh không?
Có yếu tố năng khiếu, nhưng phần lớn được rèn luyện. Đọc nhiều, đọc chậm, đọc thành tiếng, chú ý tới chữ và sống nhiều trải nghiệm đều làm năng lực cảm thụ tốt lên rõ rệt theo thời gian.
Bài nghị luận văn học nên nghiêng về cảm thụ hay phê bình?
Nên có cả hai. Cảm thụ giúp bài có hồn và dấu ấn riêng, phê bình giúp bài có lập luận và sức thuyết phục. Thiếu một bên, bài hoặc cảm tính hoặc khô cứng.
Bình văn khác phê bình văn học thế nào?
Bình văn đi sâu vào cái hay của từng chữ, từng câu, nghiêng về cảm thụ được nói thành lời. Phê bình rộng hơn, bao gồm lý giải và đánh giá cả tác phẩm, tác giả, hiện tượng văn học.
Làm sao biết mình đang cảm thụ hay đang chép lại tài liệu?
Hãy thử nói cảm nhận bằng câu giản dị nhất trước khi mở tài liệu. Nếu nói được một điều cụ thể, gắn với một chữ hay chi tiết, đó là cảm thụ của bạn. Nếu chỉ nhớ ra cụm từ quen, đó là tài liệu.
Cảm thụ của học sinh khác với đáp án có bị coi là sai không?
Không nhất thiết. Hướng dẫn chấm đề văn thường chấp nhận cách hiểu khác nếu có lý lẽ và căn cứ trong văn bản. Điều quan trọng là bạn lý giải được vì sao mình cảm nhận như vậy.
Có nên dùng thuật ngữ lý luận khi viết phần cảm nhận không?
Có thể dùng vài thuật ngữ đúng chỗ để gọi tên hiện tượng, như từ láy, nhịp thơ, điểm nhìn. Nhưng thuật ngữ phải phục vụ cảm nhận, không thay cho cảm nhận.