Nói bạn đọc là người đồng sáng tạo nghĩa là người đọc không chỉ nhận ý nghĩa nhà văn gửi sẵn, mà góp phần làm ra ý nghĩa ấy: tự hình dung, tự nối, tự lấp những chỗ văn bản bỏ ngỏ. Tác phẩm vì thế là kết quả của hai bàn tay: nhà văn viết, người đọc hoàn tất.
Nhận định này xuất hiện rất thường trong đề nghị luận lý luận, nhưng cũng rất dễ viết thành sáo rỗng. Bài dưới đây giải thích từng chữ "đồng" và "sáng tạo", chỉ ra người đọc góp những gì, đặt giới hạn cho sự góp phần ấy, rồi soi vào tác phẩm trong chương trình và đưa ra dàn ý cho dạng đề hay gặp.
Hiểu đúng hai chữ "đồng" và "sáng tạo"
Đồng nghĩa là cùng nhau, ngang vai trong một việc chung. Khi nói người đọc đồng sáng tạo, lý luận không bảo người đọc thay thế nhà văn, mà bảo họ cùng tham gia vào một quá trình mà nhà văn đã khởi đầu. Nhà văn tạo ra văn bản; người đọc biến văn bản ấy thành thế giới sống trong tâm trí. Thiếu một bên, tác phẩm theo nghĩa đầy đủ không tồn tại.
Sáng tạo ở đây không có nghĩa bịa thêm chuyện. Nó là những việc rất cụ thể: hình dung khuôn mặt nhân vật mà nhà văn chỉ tả vài nét, nghe ra giọng điệu sau câu chữ, nối hai chi tiết cách nhau hàng chục trang để thấy chúng đối nhau, cảm thấy một khoảng lặng ở cuối truyện là nỗi buồn chứ không phải chỗ trống. Không văn bản nào tự làm những việc đó.
Ở tầm lý luận, quan niệm này gắn với các hướng nghiên cứu đề cao người đọc trong thế kỷ hai mươi, trong đó có mỹ học tiếp nhận ở Đức với Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser. Bạn không cần đi sâu vào lý thuyết ấy trong bài thi phổ thông; chỉ cần hiểu rằng hai chữ "đồng sáng tạo" phản ánh một chuyển dịch: từ chỗ coi nghĩa nằm sẵn trong tác phẩm sang chỗ coi nghĩa nảy sinh trong cuộc gặp giữa văn bản và người đọc.
Người đọc góp những gì vào tác phẩm: năm việc cụ thể
Hình dung. Chữ chỉ gợi, người đọc dựng lên hình ảnh. Truyện Kiều tả Thúy Kiều bằng ước lệ, không có một đường nét khuôn mặt cụ thể nào, nhưng mỗi người đọc đều tự có một Thúy Kiều trong đầu.
Nối kết. Người đọc tự liên hệ chi tiết đầu với chi tiết cuối. Trong Chí Phèo, hình ảnh cái lò gạch cũ xuất hiện ở đầu và ở cuối truyện; chính người đọc nối hai lần xuất hiện ấy để thấy một vòng luẩn quẩn.
Lấp chỗ trống. Văn bản luôn có những điều không nói ra. Kết thúc mở, khoảng lặng giữa hai đoạn, câu hỏi tu từ không lời đáp đều là những chỗ người đọc phải tự điền.
Đặt vào đời sống của mình. Một bài thơ tình đọc lúc mười sáu tuổi và đọc lúc ba mươi tuổi cho hai cảm nhận khác. Người đọc mang đời mình vào văn bản, và văn bản nhờ đó có thêm nghĩa.
Đánh giá và truyền lại. Người đọc khen, chê, giới thiệu, tranh luận. Chính những hoạt động ấy giữ tác phẩm sống qua các thế hệ, hoặc để nó chìm vào quên lãng.
Soi vào tác phẩm: Chiếc thuyền ngoài xa và Sóng
Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu là ví dụ gần như hoàn hảo, vì bản thân truyện kể về một người "đọc" sai rồi đọc lại. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng thấy chiếc thuyền ngoài xa trong sương sớm đẹp như một bức tranh, rồi lại gần mới thấy cảnh người đàn ông đánh vợ. Truyện không đưa ra lời giải cho câu hỏi vì sao người đàn bà không bỏ chồng; nhà văn để người đọc tự đi qua quá trình ngạc nhiên, phản đối, rồi hiểu ra như Phùng và chánh án Đẩu. Người đọc ở đây không được trao một kết luận, mà được mời tham gia vào việc nhận thức.
Bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh mở đầu bằng những cặp đối lập: "Dữ dội và dịu êm / Ồn ào và lặng lẽ". Câu thơ không giải thích sóng là ai. Người đọc tự đặt "sóng" bên cạnh "em", tự nhận ra đó là những trạng thái trái ngược trong tâm hồn người phụ nữ đang yêu. Mỗi người đọc lại điền vào đó trải nghiệm của mình, nên bài thơ vừa riêng của Xuân Quỳnh vừa thành của rất nhiều người.
Điểm chung của hai ví dụ: nhà văn cố ý không nói hết, và chính cái không nói hết ấy là lời mời người đọc đồng sáng tạo. Khi chọn dẫn chứng cho đề về người đọc, hãy ưu tiên những tác phẩm có cấu trúc mở như vậy thay vì những tác phẩm nói thẳng mọi điều.
Giới hạn của đồng sáng tạo: chỗ nào là sáng tạo, chỗ nào là bịa
Phần bàn luận của đề lý luận thường chấm vào việc bạn có thấy giới hạn của nhận định hay không. Bảng dưới phân biệt sáng tạo có căn cứ với suy diễn tuỳ tiện.
| Sáng tạo có căn cứ | Suy diễn tuỳ tiện |
|---|---|
| Dựa vào chi tiết có thật trong văn bản | Thêm chi tiết văn bản không có rồi phân tích như thật |
| Nối các chi tiết theo logic tác phẩm | Gán ý nghĩa theo cảm hứng nhất thời của người đọc |
| Mở rộng nghĩa nhưng không trái với tổng thể | Lấy một câu tách khỏi ngữ cảnh để chứng minh điều ngược lại |
| Thừa nhận còn cách hiểu khác | Coi cách hiểu của mình là duy nhất đúng |
| Biết khi nào văn bản im lặng | Ép văn bản trả lời câu hỏi nó không đặt ra |
Một câu bạn nên có trong phần bàn luận: người đọc là người đồng sáng tạo, nhưng là người cộng tác chứ không phải người viết lại. Văn bản là bản hướng dẫn; người đọc được tự do trong khuôn khổ mà văn bản cho phép.
Dàn ý cho đề "người đọc là người đồng sáng tạo"
Đề dạng này có nhiều biến thể, chẳng hạn một ý kiến cho rằng tác phẩm chỉ hoàn thành khi đến tay người đọc. Khung dưới đây áp dụng được cho hầu hết biến thể.
- Mở bài: dẫn vào quan hệ nhà văn, tác phẩm, người đọc; nêu nhận định.
- Giải thích: "đồng" là cùng tham gia; "sáng tạo" là hình dung, nối kết, lấp chỗ trống; ý cả câu là nghĩa tác phẩm nảy sinh trong cuộc gặp giữa văn bản và người đọc.
- Lý giải vì sao: văn bản ngôn từ chỉ gợi chứ không tả trọn; tác phẩm luôn có khoảng trống; mỗi người đọc mang vốn sống riêng.
- Chứng minh: một tác phẩm có kết thúc hoặc chi tiết mở (gợi ý Chiếc thuyền ngoài xa), một bài thơ có hình tượng nhiều tầng (gợi ý Sóng). Phân tích kỹ một chi tiết ở mỗi tác phẩm.
- Bàn luận: giới hạn của đồng sáng tạo; vai trò của nhà văn vẫn là nền; bài học cho người viết (biết để khoảng trống) và người đọc (đọc chủ động, có căn cứ).
- Kết bài: khẳng định lại bằng một hình ảnh, không nhắc lại nguyên văn mở bài.
Nếu thời gian ít, hãy giữ phần chứng minh thật chắc và rút gọn phần lý giải. Bài thiếu dẫn chứng phân tích kỹ sẽ trôi về lý thuyết suông, lỗi hay bị trừ nhất ở dạng đề này.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Nhầm "đồng sáng tạo" với "sáng tác lại". Viết tiếp truyện, đổi kết thúc là một hoạt động sáng tác khác, không phải nghĩa của khái niệm này trong lý luận.
Nhầm người đọc đồng sáng tạo với nhà phê bình. Mọi người đọc đều đồng sáng tạo ở mức nào đó; nhà phê bình chỉ là người đọc làm việc ấy có ý thức và có lập luận.
Dẫn chứng bằng câu chung chung. Viết "tác phẩm được nhiều thế hệ yêu thích" không chứng minh được gì. Phải chỉ ra một chi tiết, một khoảng trống cụ thể mà người đọc phải tự điền.
Câu hỏi ôn tập. Một: người đọc góp những gì vào nghĩa tác phẩm? Hai: vì sao nói kết thúc mở là lời mời đồng sáng tạo? Ba: phân biệt sáng tạo có căn cứ và suy diễn tuỳ tiện bằng một ví dụ. Bốn: chọn một bài thơ trong chương trình, chỉ ra hai chỗ người đọc phải tự hình dung. Năm: nhà văn cần làm gì để người đọc có thể đồng sáng tạo?
Nhà văn mời người đọc đồng sáng tạo bằng cách nào
Đồng sáng tạo không xảy ra ngẫu nhiên. Nhà văn có những cách tổ chức văn bản để người đọc phải tham gia. Nhận ra các cách này, bạn có thêm một hướng phân tích: không chỉ hỏi chi tiết nói gì, mà hỏi chi tiết được đặt ra để người đọc làm gì.
| Cách tổ chức văn bản | Người đọc phải làm gì | Ví dụ trong chương trình |
|---|---|---|
| Kết thúc mở | Tự hình dung điều xảy ra tiếp theo và ý nghĩa của nó | Chí Phèo kết bằng hình ảnh cái lò gạch cũ thoáng hiện trong ý nghĩ Thị Nở |
| Tả ít, gợi nhiều | Tự dựng hình ảnh, cảm giác từ vài nét chấm phá | Cảnh phố huyện lúc chiều tàn trong Hai đứa trẻ |
| Chi tiết lặp lại có biến đổi | Tự so sánh hai lần xuất hiện để thấy sự thay đổi | Tiếng sáo trong Vợ chồng A Phủ gọi sức sống trở về với Mị |
| Câu hỏi không có lời đáp | Tự trả lời bằng trải nghiệm và suy nghĩ của mình | Câu hỏi khép lại bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử: "Ai biết tình ai có đậm đà?" |
| Người kể giấu bớt thông tin | Tự đoán, rồi điều chỉnh khi thông tin dần lộ ra | Phùng chỉ dần hiểu ra câu chuyện của người đàn bà hàng chài |
Khi phân tích, một câu như "nhà văn không nói hết, để người đọc tự cảm nhận" chỉ có giá trị nếu đi kèm việc chỉ rõ cái không nói hết ấy nằm ở đâu và người đọc điền vào bằng gì. Bảng trên giúp bạn gọi tên đúng cách tổ chức thay vì chỉ khen chung là "hàm súc".
Câu hỏi thường gặp
Bạn đọc đồng sáng tạo có phải là người đọc được tự do hiểu theo ý mình không?
Được tự do nhưng có giới hạn. Người đọc hình dung, nối kết, lấp chỗ trống dựa trên chữ nghĩa của văn bản. Cách hiểu không tìm được căn cứ trong văn bản là suy diễn, không còn là đồng sáng tạo.
Quan niệm người đọc đồng sáng tạo xuất phát từ đâu?
Quan niệm này gắn với các hướng lý luận đề cao người đọc trong thế kỷ hai mươi, tiêu biểu là mỹ học tiếp nhận ở Đức với Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser. Ở bài thi phổ thông, bạn chỉ cần nắm tinh thần, không cần trình bày lịch sử học thuyết.
Tác phẩm nào trong chương trình dễ dùng làm dẫn chứng cho đề này?
Những tác phẩm có kết thúc mở hoặc hình tượng nhiều tầng: Chiếc thuyền ngoài xa, Hai đứa trẻ, Chí Phèo, Sóng, Tràng giang. Điều quan trọng là phân tích kỹ một chi tiết cụ thể chứ không liệt kê nhiều tác phẩm.
Nói người đọc đồng sáng tạo có làm giảm vai trò nhà văn không?
Không. Nhà văn vẫn tạo ra văn bản và định hướng cách đọc qua cách chọn chi tiết, cách kể, chỗ để trống. Người đọc chỉ hoàn tất điều nhà văn khởi đầu. Bài bàn luận nên nêu rõ quan hệ cộng tác này.
Học sinh đọc văn ở trường có thật sự đồng sáng tạo không?
Có, mỗi lần bạn tự hình dung nhân vật, tự đặt câu hỏi vì sao nhà văn kết thúc như vậy, hay nhận ra hai chi tiết đối nhau là bạn đang đồng sáng tạo. Học thuộc cách hiểu sẵn thì ngược lại.
Nên đặt nhận định này ở đâu khi làm bài phân tích tác phẩm?
Hợp nhất là phần đánh giá hoặc mở rộng ở cuối bài, sau khi đã phân tích một chi tiết mở. Một hai câu nối chi tiết ấy với vai trò người đọc là đủ, không cần thành một đoạn lý thuyết riêng.