LyLuan.comLý Luận
Lý luận về thơ

Bút pháp ước lệ tượng trưng trong thơ trung đại: thi liệu, điển cố và cách đọc

Ước lệ tượng trưng là lối tả bằng hình ảnh quy ước chung của thơ trung đại. Thi liệu hay gặp, ví dụ từ Truyện Kiều, Qua Đèo Ngang và cách nói đúng khi làm bài.

A Vietnamese grandfather in a quiet courtyard arranges potted chrysanthemums and a small pine bonsai, a boy watching beside him, wide eye level shot, misty winter morning

Bút pháp ước lệ tượng trưng là lối miêu tả bằng những hình ảnh đã được quy ước chung giữa người viết và người đọc trong văn học trung đại, dùng cái quen thuộc mang tính biểu tượng để gợi ra vẻ đẹp, phẩm chất hay tâm trạng, thay vì tả tỉ mỉ cái riêng. Tùng, cúc, trúc, mai gợi người quân tử; liễu gợi dáng người con gái; bóng chiều gợi nỗi buồn; tất cả đều là những "mã" mà người đọc thời ấy hiểu ngay.

Hiểu ước lệ giúp bạn đọc đúng thơ trung đại và tránh hai lỗi đối nghịch: chê thơ xưa "sáo" vì không biết đó là quy ước, hoặc khen tràn lan mà không chỉ ra quy ước ấy tạo hiệu quả gì. Bài này giải thích khái niệm, các biểu hiện, bảng thi liệu hay gặp, ví dụ cụ thể và những nhà thơ đã phá cách ngay trong thời trung đại.

Ước lệ là gì và vì sao văn học trung đại cần nó

Từ "ước lệ" gồm "ước" là hẹn, quy ước, và "lệ" là lệ thường. Một hình ảnh ước lệ là hình ảnh mà ý nghĩa của nó đã được cả cộng đồng người đọc thống nhất từ trước. Khi nhà thơ viết "mai", người đọc không chỉ thấy một cành hoa mà thấy cả một phẩm chất thanh cao, trong trắng. "Tượng trưng" là phần đi kèm: hình ảnh không chỉ tả chính nó mà đại diện cho một ý nghĩa rộng hơn.

Văn học trung đại Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu của văn học cổ Trung Hoa và mang tính quy phạm: có những khuôn mẫu về thể loại, về cách nhìn thiên nhiên, cách tả con người, cách dùng điển. Người cầm bút được đào tạo trong cùng một nền học vấn, đọc cùng những bộ sách kinh điển, nên chia sẻ một kho hình ảnh chung. Ước lệ ra đời từ kho chung ấy.

Vì sao cần quy ước? Thứ nhất, thơ trung đại đề cao sự cô đọng; một hình ảnh quy ước gói được cả một tầng nghĩa mà không cần giải thích. Thứ hai, quan niệm thẩm mĩ thời ấy hướng tới cái đẹp lý tưởng, cái chung, cái vĩnh cửu hơn là cái riêng, cái tức thời. Thứ ba, ước lệ tạo vẻ trang nhã, tránh lối nói trần trụi. Hiểu ba lý do này, bạn sẽ thấy ước lệ là một lựa chọn thẩm mĩ có hệ thống, không phải sự lười biếng sáng tạo.

Những biểu hiện chính của bút pháp ước lệ

Thiên nhiên được chọn lọc theo bộ hình ảnh quen. Mùa xuân có đào, lê, én; mùa thu có cúc, lá vàng, trăng; cảnh chiều có bóng xế, chim về tổ, khói sóng. Thiên nhiên ít khi được tả theo một khoảnh khắc riêng của một vùng đất cụ thể.

Con người được tả qua thiên nhiên. Vẻ đẹp con người được so với hoa, ngọc, trăng, tuyết, núi, nước. Không tả từng nét mặt, nhà thơ mượn thiên nhiên làm chuẩn mực cho cái đẹp.

Thời gian và không gian mang tính biểu tượng. Hoàng hôn, đêm khuya, lầu cao, bến sông, dặm liễu là những khung cảnh mang sẵn ý nghĩa cô đơn, chia ly, chờ đợi.

Số từ và từ chỉ mức độ ước lệ. Những chữ như "trăm năm", "nghìn dặm", "mười phân vẹn mười" không nhằm đếm chính xác mà để nói sự trọn vẹn, xa xôi, lâu dài.

Điển cố, điển tích. Một câu chuyện hay một câu thơ cũ được gọi về bằng vài chữ, để ý xưa nói hộ ý nay. Người đọc hiểu điển thì thấy cả một tầng nghĩa; không hiểu điển thì chỉ thấy bề mặt.

Một số thi liệu ước lệ hay gặp và ý nghĩa thường được gán

Bảng dưới gồm những hình ảnh quen thuộc trong thơ trung đại. Ý nghĩa ghi ở đây là ý nghĩa phổ biến; trong từng bài cụ thể, bạn vẫn phải đọc theo ngữ cảnh.

Thi liệuÝ nghĩa thường gặpGhi chú khi đọc
Tùng (thông)Khí tiết vững vàng, người quân tửHay đi cùng cúc, trúc, mai
CúcThanh cao, ẩn dật; tín hiệu mùa thuGắn với hình ảnh ẩn sĩ
TrúcNgay thẳng, thanh khiếtNgõ trúc, bóng trúc gợi cảnh quê thanh vắng
MaiTrong trắng, thanh cao, cốt cách"Mai cốt cách" trong Truyện Kiều
LiễuDáng người con gái mềm mại; cũng gợi chia lyĐọc theo ngữ cảnh để chọn nghĩa
TrăngTri kỉ, thanh cao, vẻ đẹp người con gáiRất đa nghĩa, phải dựa vào câu thơ
Bóng xế, hoàng hônBuồn, cô đơn, nhớ nhà, tàn phaiThời điểm khơi tâm trạng lữ khách
Chim nhạn, cánh hồngTin tức, thư từ, người đi xaHay gặp trong thơ chinh phụ, khuê oán

Đừng học thuộc bảng như từ điển rồi áp máy móc. Thi liệu chỉ cho bạn hướng đọc ban đầu; cái hay của từng nhà thơ nằm ở chỗ họ dùng thi liệu ấy trong một tổ hợp riêng, với một sắc thái riêng.

Ví dụ: ước lệ trong Truyện Kiều và Qua Đèo Ngang

Tả người. Nguyễn Du giới thiệu hai chị em: "Mai cốt cách tuyết tinh thần, / Mỗi người một vẻ mười phân vẹn mười." Mai và tuyết là chuẩn mực của vẻ thanh cao, trong trắng; "mười phân vẹn mười" là số từ ước lệ chỉ sự hoàn hảo. Khi tả riêng Thúy Kiều: "Làn thu thủy nét xuân sơn, / Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh." Mắt như làn nước mùa thu, mày như nét núi mùa xuân; hoa và liễu, vốn là chuẩn mực cái đẹp, nay phải "ghen", phải "hờn". Ước lệ ở đây không làm nhân vật mờ đi mà nâng nhân vật lên tầm vẻ đẹp lý tưởng, đồng thời gợi trước một số phận không yên ổn.

Tả cảnh. "Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa." Cỏ non, hoa lê là thi liệu quen của mùa xuân. Nhưng Nguyễn Du phối màu xanh nền với chấm trắng điểm xuyết, tạo một bức tranh vừa quen vừa tươi mới. Đây là điều cần nói khi phân tích: ước lệ không loại trừ sáng tạo, nghệ sĩ lớn làm mới thi liệu cũ bằng cách sắp đặt.

Không gian, thời gian. Qua Đèo Ngang mở bằng "Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà". "Bóng xế tà" là thời điểm ước lệ của nỗi buồn lữ thứ trong thơ cổ, khi chim về tổ, người về nhà, còn kẻ đi đường thì lẻ loi. Chỉ một chữ chỉ thời gian, bài thơ đã báo trước tâm trạng của cả bài.

Phá cách ngay trong thơ trung đại: khi cái riêng chen vào

Ước lệ là xu hướng chủ đạo nhưng không phải bức tường kín. Nhiều nhà thơ trung đại Việt Nam đưa vào thơ những hình ảnh rất đời thường, rất Việt. Trong bài Cảnh ngày hè, Nguyễn Trãi viết "Hoè lục đùn đùn tán rợp giương" và "Lao xao chợ cá làng ngư phủ". Cây hoè không đứng như biểu tượng tĩnh mà "đùn đùn" như đang trào sức sống; tiếng chợ cá "lao xao" là âm thanh đời thường của làng chài. Thiên nhiên và con người ở đây sống động, cụ thể, khác hẳn lối tả quy phạm.

Nguyễn Khuyến trong Thu điếu chọn ao làng, ngõ trúc, thuyền câu bé nhỏ, những chi tiết của làng quê đồng bằng Bắc Bộ, thay vì cảnh thu ước lệ chung chung. Hồ Xuân Hương thì dùng chính hình ảnh quen thuộc, như chiếc bánh trôi, để nói tiếng nói riêng của người phụ nữ, đôi khi với giọng thách thức quy phạm.

Khi phân tích, nhận ra sự phá cách là một điểm cộng: nó cho thấy bạn biết cái chung của thời đại và thấy được cái riêng của tác giả. Câu dẫn mẫu tự viết: "Trên nền thi liệu quen của thơ cổ, nhà thơ đặt vào những chi tiết rất riêng của đời sống quê nhà, khiến bức tranh vừa mang cốt cách cổ điển vừa có hơi thở đời thực."

Viết về ước lệ trong bài thi

Khi phân tích một đoạn thơ trung đại có bút pháp ước lệ, bạn có thể làm theo trình tự:

  1. Gọi đúng tên: chỉ ra hình ảnh nào là ước lệ và nó thuộc quy ước nào.
  2. Giải nghĩa quy ước: hình ảnh ấy thường mang ý nghĩa gì trong thơ cổ.
  3. Chỉ ra cách nhà thơ dùng: giữ nguyên, phối hợp mới, hay làm lệch quy ước.
  4. Nói hiệu quả: tạo vẻ đẹp lý tưởng, gợi tâm trạng, tạo sự trang nhã, hay báo trước số phận.
  5. Nếu có, nêu điểm phá cách để làm nổi cái riêng của tác giả.

Câu dẫn lý luận mẫu tự viết: "Ước lệ là ngôn ngữ chung của thơ trung đại; đọc được ngôn ngữ chung ấy, người đọc mới nghe ra giọng riêng của từng nhà thơ."

Nhầm lẫn cần tránh: coi ước lệ là "sáo rỗng" theo thước đo hiện đại; nhầm ước lệ với ẩn dụ đơn lẻ, trong khi ước lệ là một hệ thống quy ước của cả thời đại; và gán nghĩa thi liệu cứng nhắc mà bỏ qua ngữ cảnh.

Câu hỏi ôn tập

Luyện các câu sau, chú ý dẫn chữ cụ thể:

  • Giải thích khái niệm bút pháp ước lệ tượng trưng và lý do nó phổ biến trong văn học trung đại.
  • Phân tích bút pháp ước lệ trong hai câu tả Thúy Kiều "Làn thu thủy nét xuân sơn, / Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh".
  • Vì sao "bóng xế tà" trong Qua Đèo Ngang đã báo trước tâm trạng của bài thơ?
  • Chỉ ra dấu hiệu phá cách trong Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi.
  • So sánh cách tả thiên nhiên trong một bài thơ trung đại và một bài thơ hiện đại cùng đề tài.

Với câu thứ năm, có thể chọn một bài thơ thu trung đại và Sang thu của Hữu Thỉnh, rồi so cách chọn hình ảnh: một bên là thi liệu quen, một bên là hương ổi, sương, gió se rất cụ thể.

Gợi ý cho câu thứ hai: hãy nêu nghĩa quy ước của từng hình ảnh (nước mùa thu, núi mùa xuân, hoa, liễu), rồi chỉ ra sự thay đổi ở hai chữ "ghen", "hờn": thiên nhiên vốn là chuẩn mực nay phải chịu thua, từ đó gợi vẻ đẹp vượt chuẩn và linh cảm về số phận.

Câu hỏi thường gặp

Ước lệ có phải là sáo rỗng không?

Không. Ước lệ là quy ước thẩm mĩ có hệ thống của văn học trung đại, giúp câu thơ cô đọng, trang nhã. Chỉ khi dùng máy móc, không có sáng tạo, nó mới thành sáo; còn với nghệ sĩ lớn, ước lệ là chất liệu để làm mới.

Ước lệ và tượng trưng có giống nhau không?

Hai khái niệm gắn với nhau. Ước lệ nhấn vào tính quy ước chung, tượng trưng nhấn vào việc hình ảnh đại diện cho một ý nghĩa rộng hơn. Vì vậy giáo trình thường gọi chung là bút pháp ước lệ tượng trưng.

Thơ hiện đại còn dùng ước lệ không?

Ít hơn nhiều, vì thơ hiện đại đề cao cái riêng và cái cụ thể. Tuy vậy một số hình ảnh như trăng, hoa, sóng vẫn mang dư âm quy ước cũ, và nhà thơ hiện đại thường dùng chúng theo cách mới.

Có cần thuộc nhiều điển cố để đọc thơ trung đại không?

Không cần thuộc nhiều, nhưng nên hiểu những điển xuất hiện trong bài học qua phần chú thích. Khi gặp điển lạ trong đề, hãy đọc chú thích đề bài và bám vào ngữ cảnh.

Ước lệ trong tả người khác ước lệ trong tả cảnh thế nào?

Tả người thường mượn thiên nhiên làm chuẩn mực để nói vẻ đẹp, phẩm chất. Tả cảnh thường dùng bộ thi liệu theo mùa, theo thời điểm để gợi tâm trạng. Cả hai đều dựa vào quy ước chung mà người đọc thời ấy hiểu ngay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138