Chức năng giáo dục của văn học là khả năng bồi đắp tình cảm, đạo đức, lý tưởng cho người đọc, nhưng không bằng lời khuyên trực tiếp mà bằng cách để người đọc sống cùng số phận nhân vật, xúc động rồi tự rút ra điều đúng. Lý luận thường gọi đó là giáo dục bằng con đường cảm hoá.
Hiểu đúng chức năng này giúp bạn tránh hai lối viết hỏng: biến tác phẩm thành bài học đạo đức khô khan, hoặc né không nói gì về giá trị giáo dục. Phần dưới giải thích cơ chế cảm hoá, phân biệt giáo dục với giáo huấn, soi vào tác phẩm và đưa dàn ý cho đề thi.
Giáo dục bằng cảm hoá: cơ chế hoạt động
Một lời khuyên “hãy sống tự trọng” thường trôi qua tai. Nhưng một ông lão nghèo thà ăn bả chó tự tử chứ không tiêu vào số tiền dành dụm cho con, như Lão Hạc của Nam Cao, thì ở lại trong lòng người đọc nhiều năm. Sự khác nhau nằm ở chỗ văn học không truyền đạt kết luận, nó tạo ra trải nghiệm.
Có thể hình dung cơ chế ấy theo bốn bước. Thứ nhất là đồng cảm: người đọc bị cuốn vào số phận nhân vật, thương, giận, lo cho nhân vật. Thứ hai là nhập vai: người đọc tự đặt mình vào hoàn cảnh ấy và hỏi “nếu là mình thì sao”. Thứ ba là tự vấn: trải nghiệm buộc người đọc đối chiếu với giá trị của chính mình. Thứ tư là chuyển hoá: một phần cảm xúc và suy nghĩ ấy đọng lại, góp vào cách người đọc nhìn và đối xử với người khác.
Nguyễn Đình Thi trong Tiếng nói của văn nghệ diễn tả rất rõ điều này: “Nghệ thuật không đứng ngoài trỏ vẽ cho ta đường đi, nghệ thuật vào đốt lửa trong lòng chúng ta, khiến chúng ta tự phải bước lên đường ấy.” Câu văn đối lập hai cách giáo dục, “trỏ vẽ” từ bên ngoài và “đốt lửa” từ bên trong, và khẳng định văn nghệ thuộc cách thứ hai. Đây là một trong những nhận định an toàn và đắt giá nhất để dẫn khi bàn về chức năng giáo dục.
Giáo dục khác giáo huấn ở đâu
Văn học trung đại chịu ảnh hưởng quan niệm “văn dĩ tải đạo”, văn để chở đạo, nên nhiều tác phẩm nói thẳng bài học. Văn học hiện đại lại nghiêng về để người đọc tự rút ra. Cả hai đều có giá trị, nhưng bạn cần gọi đúng tên.
| Tiêu chí | Giáo huấn trực tiếp | Giáo dục qua hình tượng |
|---|---|---|
| Cách nói | Nêu bài học thành lời, có khi thành câu châm ngôn | Để bài học nằm trong số phận, hành động nhân vật |
| Ví dụ | Truyện Lục Vân Tiên: “Trai thời trung hiếu làm đầu, / Gái thời tiết hạnh là câu trau mình” | Lão Hạc: không câu nào dạy tự trọng, nhưng cái chết của lão nói thay |
| Vai trò người đọc | Tiếp nhận điều đã được nói sẵn | Tự suy nghĩ, tự kết luận, có khi mỗi người một kết luận |
| Ưu thế | Rõ ràng, dễ nhớ, phù hợp truyền miệng | Thấm sâu, bền, ít gây phản cảm |
| Nguy cơ | Khô, dễ thành rao giảng nếu thiếu hình tượng sống | Có người đọc không nhận ra thông điệp |
Đừng chê văn học trung đại là “giáo điều”. Lời răn trong Lục Vân Tiên sống được trong lòng người dân Nam Bộ nhiều thế hệ chính vì nó gắn với những nhân vật có hành động đẹp, như Vân Tiên đánh cướp cứu người. Bài học trực tiếp vẫn cần hình tượng mới có sức nặng.
Văn học giáo dục những gì
Tình cảm. Lòng thương người, tình yêu quê hương, tình mẫu tử. Hình ảnh bà cụ Tứ trong Vợ nhặt lặng lẽ thương con, thương nàng dâu, giáo dục người đọc về một tình thương biết nén nỗi lo để vun đắp hy vọng.
Đạo đức và nhân cách. Lòng tự trọng, lẽ phải, sự trung thực. Lão Hạc là bài học về nhân cách không cần một lời giảng.
Lý tưởng sống. Văn học kháng chiến như Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê cho thấy những cô gái trẻ sống hồn nhiên, dũng cảm giữa bom đạn, gợi người đọc nghĩ về cách sống có ích.
Thị hiếu thẩm mỹ. Biết rung động trước cái đẹp, nhận ra cái thô tục. Đây là giáo dục thẩm mỹ, gắn với chức năng thẩm mỹ của văn học.
Khả năng thấu hiểu người khác. Có lẽ đây là bài học lớn nhất: văn học tập cho người đọc nhìn đời bằng mắt người khác, từ đó bớt phán xét vội vàng. Người đàn bà hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa dạy người đọc rằng mỗi lựa chọn đều có lý do mà người ngoài khó thấy.
Ba con đường giáo dục trong ba tác phẩm
Cùng là giáo dục, nhưng mỗi tác phẩm đến với người đọc bằng một con đường khác. Nhận ra con đường ấy giúp phần chứng minh của bạn có chiều sâu thay vì lặp “tác phẩm giáo dục chúng ta”.
Con đường bi kịch: Lão Hạc. Người đọc đau với cái chết dữ dội của lão, và chính nỗi đau ấy làm lòng tự trọng hiện ra lớn lao. Nam Cao còn để người kể chuyện tự sửa lại cái nhìn của mình về những người nghèo quanh mình, tức là truyện dạy cả cách nhìn người: đừng vội phán xét khi chưa hiểu.
Con đường tình cảm gia đình: Chiếc lược ngà. Nguyễn Quang Sáng kể chuyện bé Thu không chịu nhận cha vì vết thẹo trên mặt ông, rồi đến lúc chia tay mới ôm chặt lấy ba. Câu chuyện bồi đắp tình cha con mà không cần một câu khuyên nào; người đọc tự thấy chiến tranh đã chia cắt những tình cảm thiêng liêng đến mức nào.
Con đường cổ tích: Thạch Sanh. Truyện cổ tích giáo dục bằng niềm tin: người hiền lành, dũng cảm được đền đáp, kẻ gian trá như Lý Thông bị trừng phạt. Cách giáo dục này đơn giản, rõ ràng, hợp với người nghe nhiều lứa tuổi và với lối kể truyền miệng.
Khi chứng minh, chọn hai trong ba con đường thuộc hai kiểu khác nhau sẽ giúp bài viết cho thấy bạn hiểu chức năng giáo dục không chỉ có một dạng.
Dàn ý cho đề bàn về chức năng giáo dục
Đề thường đưa một nhận định đề cao sức cảm hoá của văn chương, hoặc một ý kiến cho rằng văn học không nên “dạy đời”. Khung sau dùng được cho cả hai hướng.
- Mở bài: nêu vấn đề văn học và việc bồi đắp con người, dẫn nhận định.
- Giải thích: chức năng giáo dục là gì; “cảm hoá” khác “răn dạy” ở đâu; nhận định nhấn vào khía cạnh nào.
- Lý giải: vì văn học nói bằng hình tượng và tác động qua cảm xúc, nên giáo dục của nó gián tiếp mà bền.
- Chứng minh: một tác phẩm trung đại có yếu tố giáo huấn và một tác phẩm hiện đại giáo dục qua hình tượng, so sánh cách mỗi bên đến với người đọc.
- Bàn luận: phê phán lối sáng tác minh hoạ, khẩu hiệu; đồng thời chỉ ra giới hạn, văn học không thay được giáo dục gia đình, nhà trường.
- Kết bài: liên hệ cách đọc của chính bạn, đọc để hiểu và để tự điều chỉnh, không chỉ để thi.
Câu dẫn mẫu cho phần lý giải: “Một trang văn không dạy ai phải sống thế nào, nó chỉ để ta sống qua một cuộc đời khác trong vài giờ đọc; và chính trải nghiệm ấy, chứ không phải lời khuyên, làm ta khác đi một chút.”
Nhầm lẫn hay gặp và cách viết đúng
Rút bài học thay cho phân tích. Nhiều bài làm kết mỗi đoạn bằng “qua đó tác giả nhắn nhủ chúng ta phải sống tốt”. Câu kiểu này đúng mà không chứng minh được gì. Hãy thay bằng câu chỉ ra cơ chế: chi tiết nào làm người đọc xúc động và xúc động ấy dẫn tới suy nghĩ gì.
Coi mọi tác phẩm đều phải có bài học tích cực. Số đỏ giáo dục bằng tiếng cười châm biếm, Chí Phèo giáo dục bằng bi kịch. Giáo dục không chỉ đến từ nhân vật tốt; cái xấu được miêu tả sắc sảo cũng giúp người đọc biết ghê sợ cái xấu.
Tách giáo dục khỏi thẩm mỹ. Một tác phẩm nhiều ý tốt nhưng viết vụng thường không cảm hoá được ai. Bạn nên có một câu khẳng định giáo dục trong văn học phải đi qua cái đẹp.
Phóng đại sức mạnh. Viết “văn học làm thay đổi hoàn toàn con người” dễ bị giám khảo coi là thiếu cân nhắc. Cách nói chừng mực hơn: văn học góp phần bồi đắp, nuôi dưỡng, thức tỉnh.
Sửa bốn lỗi này, đoạn văn của bạn sẽ chuyển từ giọng khuyên răn sang giọng phân tích, đúng tinh thần của bài nghị luận lý luận.
Câu hỏi ôn tập
Hãy trả lời từng câu thành đoạn ngắn, mỗi đoạn có một nhận xét lý luận và một chi tiết tác phẩm.
- Giải thích hình ảnh “đốt lửa” trong câu văn của Nguyễn Đình Thi và lấy một tác phẩm minh hoạ.
- So sánh cách giáo dục của Truyện Lục Vân Tiên với Lão Hạc.
- Một tác phẩm châm biếm như Số đỏ giáo dục người đọc bằng cách nào?
- Vì sao lời răn dạy trực tiếp trong tác phẩm hiện đại dễ gây phản cảm?
- Kể một chi tiết văn học đã khiến bạn nghĩ khác về một người quen, và giải thích cơ chế cảm hoá trong trường hợp ấy.
Câu cuối không có đáp án đúng sai. Mục đích là để bạn có một trải nghiệm đọc thật của riêng mình, thứ làm phần liên hệ trong bài thi bớt sáo hơn hẳn những câu mượn lời.
Gợi ý cho câu thứ tư: lời răn trực tiếp đặt người viết ở vị trí người dạy, người đọc ở vị trí người nghe, nên dễ gây cảm giác bị áp đặt. Hình tượng thì mời người đọc cùng suy nghĩ, coi họ là người ngang hàng. Đây cũng là lý do văn học hiện đại ít dùng câu châm ngôn, nhiều dùng chi tiết và tình huống.
Câu hỏi thường gặp
Văn học có nhất thiết phải giáo dục không?
Mọi tác phẩm có giá trị đều tác động tới người đọc theo cách nào đó, nên đều có khả năng giáo dục. Nhưng tác phẩm không cần chủ đích dạy bảo; giáo dục thường là hệ quả tự nhiên của một hình tượng sống và chân thật.
Văn dĩ tải đạo có nghĩa là gì?
Đó là quan niệm văn chương dùng để chở đạo lý, chi phối nhiều sáng tác thời trung đại. Hiểu quan niệm này giúp bạn giải thích vì sao văn học xưa thường nêu bài học trực tiếp mà không coi đó là khuyết điểm.
Câu nghệ thuật vào đốt lửa trong lòng chúng ta nằm ở tác phẩm nào?
Câu này nằm trong bài tiểu luận Tiếng nói của văn nghệ của Nguyễn Đình Thi, một văn bản quen thuộc trong chương trình phổ thông. Đây là nhận định có nguồn rõ ràng nên bạn yên tâm dẫn.
Cái xấu trong tác phẩm có giáo dục được người đọc không?
Có. Khi cái xấu được miêu tả sắc sảo, người đọc nhận ra nó, ghê sợ nó và tự cảnh giác với nó trong chính mình. Tiếng cười châm biếm trong Số đỏ là một cách giáo dục như vậy.
Chức năng giáo dục có làm văn học thành công cụ tuyên truyền không?
Chỉ khi người viết hy sinh hình tượng cho thông điệp. Văn học chân chính giáo dục bằng sự thật về con người, còn lối viết minh hoạ, khẩu hiệu thường bị chính người đọc quay lưng.