Chức năng nhận thức của văn học là khả năng giúp người đọc hiểu biết thêm về đời sống xã hội, về thế giới bên trong con người và về chính bản thân mình, thông qua hình tượng nghệ thuật chứ không qua khái niệm hay số liệu. Đọc Tắt đèn, bạn biết mùa sưu thuế ở nông thôn xưa ngột ngạt ra sao; đọc Vợ chồng A Phủ, bạn hiểu sức sống tiềm tàng trong một con người tưởng đã tê liệt.
Điểm cần nhớ: văn học không thay sách lịch sử hay sách tâm lý học, nó cho một kiểu hiểu khác, hiểu bằng cách “sống thử” cuộc đời người khác. Phần dưới tách chức năng này thành ba tầng, đặt nó cạnh nhận thức của khoa học để thấy chỗ riêng, rồi chỉ cách dùng trong bài thi.
Ba tầng của chức năng nhận thức
Tầng một: hiểu đời sống xã hội của một thời. Văn học lưu giữ phong tục, quan hệ, nếp nghĩ của những thời đã qua. Số đỏ của Vũ Trọng Phụng cho người đọc thấy không khí thành thị chạy theo phong trào Âu hoá, “văn minh” rởm, qua hành trình đi lên của Xuân Tóc Đỏ. Một nhà sử học có thể mô tả phong trào ấy, nhưng trang văn cho người đọc nghe được giọng nói, thấy được những bộ áo, những màn kịch đời thường của nó.
Tầng hai: hiểu con người từ bên trong. Đây là thế mạnh lớn nhất của văn học. Tâm lý học nói về sự tha hoá, còn Nam Cao để người đọc theo dõi từng chuyển động trong lòng Chí Phèo vào buổi sáng sau đêm gặp Thị Nở: nghe tiếng chim, tiếng người đi chợ, rồi nhớ lại ước mơ cũ về một gia đình nhỏ. Người đọc không được giảng giải, nhưng hiểu ra rằng ngay cả trong con người bị huỷ hoại nhất vẫn còn phần người.
Tầng ba: tự nhận thức. Văn học là tấm gương để người đọc soi lại mình. Nhân vật Nhĩ trong Bến quê của Nguyễn Minh Châu, khi nằm liệt giường, mới nhận ra vẻ đẹp của bãi bồi bên kia sông mà cả đời đi khắp nơi ông chưa từng ghé. Đọc truyện, nhiều người tự hỏi mình có đang bỏ quên những điều gần gũi nhất. Nhận thức lúc này không hướng ra ngoài mà quay vào trong.
Quan hệ giữa ba tầng. Ba tầng thường đi cùng nhau trong một tác phẩm lớn: hiểu xã hội để hiểu vì sao con người như vậy, hiểu con người để rồi quay về hiểu mình. Khi phân tích, bạn nên cho thấy bước chuyển ấy thay vì liệt kê rời từng tầng.
Văn học nhận thức khác khoa học và sử học ở đâu
Một câu hỏi giám khảo rất thích: nếu muốn biết về nạn đói 1945, đọc sách sử là đủ, sao còn cần Vợ nhặt? Bảng dưới giúp bạn trả lời có hệ thống.
| Tiêu chí | Sử học, khoa học | Văn học |
|---|---|---|
| Đối tượng nhận thức | Sự kiện, quy luật, con số, nguyên nhân | Con người sống trong sự kiện: cảm xúc, lựa chọn, số phận |
| Phương tiện | Khái niệm, dữ liệu, lập luận | Hình tượng, chi tiết, tình huống |
| Cách người đọc tiếp nhận | Hiểu bằng lý trí | Hiểu bằng cả lý trí lẫn cảm xúc, như trải nghiệm thật |
| Tính khái quát | Khái quát bằng định luật, thống kê | Khái quát qua cái cá biệt, một nhân vật đại diện cho nhiều người |
| Ví dụ với nạn đói 1945 | Bối cảnh, nguyên nhân, hậu quả trên quy mô cả vùng | Bữa cơm ngày đói với nồi cháo cám, bà cụ Tứ cố nói chuyện vui |
| Điều còn lại sau khi đọc | Kiến thức | Ấn tượng, sự đồng cảm, câu hỏi về con người |
Kết luận nên viết: văn học và sử học bổ sung cho nhau. Sử cho bạn biết điều gì đã xảy ra, văn học cho bạn cảm thấy điều đó đã xảy ra với những con người như thế nào. Câu quen thuộc “văn học là nhân học”, thường được gắn với tên M. Gorki, tóm đúng ý này: đối tượng sâu nhất của văn học là con người.
Ví dụ phân tích: một chi tiết, ba tầng hiểu
Lấy chi tiết tiếng sáo trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài để thấy chức năng nhận thức vận hành ra sao trong một đoạn văn ngắn.
Về xã hội, đoạn văn cho biết tục lệ đêm tình mùa xuân của người Mông ở Hồng Ngài, cảnh uống rượu ngày Tết, tiếng sáo gọi bạn tình. Người đọc biết thêm một nếp sinh hoạt văn hoá miền núi. Đồng thời, cảnh Mị bị A Sử trói đứng vào cột cho thấy quyền lực tàn bạo của nhà thống lý đối với người con dâu gạt nợ.
Về con người, tiếng sáo đánh thức trong Mị những kí ức tuổi trẻ, những khát khao tưởng đã chết. Mị uống rượu, nhớ lại thời con gái, muốn đi chơi. Nhà văn cho thấy sức sống con người có thể bị vùi lấp nhưng không bị dập tắt hoàn toàn.
Về người đọc, đoạn văn đặt ra câu hỏi: điều gì giữ con người sống được trong hoàn cảnh tối tăm, và ta có nhận ra sức sống ấy ở những người quanh mình không.
Trong bài thi, bạn không cần viết đủ cả ba tầng cho mỗi chi tiết. Chọn tầng nào phù hợp với nhận định, nhưng biết rằng chi tiết còn những tầng khác giúp bạn viết đoạn bàn luận có chiều sâu hơn.
Mỗi thể loại giúp nhận thức theo cách riêng
Truyện và tiểu thuyết. Mạnh ở bề rộng đời sống và số phận con người qua thời gian. Người đọc theo một nhân vật từ đầu đến cuối, thấy hoàn cảnh nhào nặn tính cách ra sao, như hành trình của Chí Phèo từ anh canh điền hiền lành đến kẻ rạch mặt ăn vạ.
Thơ trữ tình. Mạnh ở chiều sâu cảm xúc của một khoảnh khắc. Tây Tiến của Quang Dũng mở đầu bằng “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi! / Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi”, cho người đọc hiểu nỗi nhớ của người lính về một thời gian khổ mà hào hoa, điều sách sử khó ghi lại.
Kịch. Mạnh ở xung đột: đặt hai lối sống, hai quan niệm đối mặt nhau để người xem tự nhận ra lẽ phải. Người đọc kịch nhận thức qua va chạm, không qua lời kể.
Kí và tuỳ bút. Mạnh ở tính xác thực cộng cái nhìn riêng. Đọc Người lái đò sông Đà, người đọc vừa biết thêm về một con sông miền Tây Bắc, vừa thấy cách một nghệ sĩ trân trọng người lao động bình thường như một thứ vàng quý được rèn qua thử thách.
Văn học dân gian. Mạnh ở kinh nghiệm tập thể đúc kết qua nhiều thế hệ. Ca dao, tục ngữ cho người đọc biết người xưa đã nhìn lao động, tình yêu, gia đình ra sao, gọn trong vài câu dễ nhớ.
Dùng chức năng nhận thức trong bài nghị luận
Chức năng nhận thức thường xuất hiện trong đề về giá trị của văn học, sức sống của tác phẩm cũ, hay ý nghĩa của việc đọc. Các bước sau giúp bạn không biến nó thành câu khẩu hiệu.
- Định nghĩa ngắn, có chữ “thông qua hình tượng”, để phân biệt với nhận thức khoa học.
- Chỉ rõ tác phẩm giúp nhận thức điều gì cụ thể: một thời, một lớp người, hay một quy luật tâm lý. Tránh câu chung chung kiểu “giúp người đọc hiểu cuộc sống”.
- Chọn một chi tiết làm bằng chứng, phân tích vì sao chi tiết ấy cho hiểu biết mà sách khác khó cho.
- Nối với các chức năng khác: nhận thức trong văn học luôn đi kèm cảm xúc thẩm mỹ và tác động giáo dục.
- Kết đoạn bằng một câu về người đọc hôm nay: tác phẩm cũ còn giúp ta hiểu điều gì của hiện tại.
Câu dẫn mẫu: “Một trang sử có thể cho biết nạn đói đã lan rộng tới đâu, nhưng phải đến bữa cơm có nồi cháo cám trong Vợ nhặt, người đọc mới hiểu cái đói đã đi vào từng bữa ăn, từng câu nói của con người như thế nào.”
Đặt câu này ở phần lý giải, ngay sau khi giải thích khái niệm, để làm cầu nối sang phần chứng minh.
Nhầm lẫn hay gặp về chức năng nhận thức
Những lỗi dưới đây khiến đoạn văn nghe đúng mà rỗng. Sửa được chúng, phần lý luận của bạn sẽ cụ thể hơn hẳn.
| Viết chưa ổn | Vì sao chưa ổn | Viết lại thế nào |
|---|---|---|
| Văn học cung cấp kiến thức cho người đọc | Nghe như sách giáo khoa địa lý, lịch sử | Văn học giúp người đọc hiểu đời sống và con người qua hình tượng |
| Tác phẩm phản ánh chân thực cuộc sống nhân dân | Quá chung, áp cho tác phẩm nào cũng được | Gọi tên lớp người, thời điểm, chi tiết cụ thể |
| Chỉ nói nhận thức về xã hội | Bỏ mất thế mạnh lớn nhất là hiểu con người bên trong | Thêm tầng tâm lý và tầng tự nhận thức |
| Coi nhận thức là chức năng riêng rẽ | Văn học không dạy kiến thức tách khỏi cảm xúc | Nhấn mạnh nhận thức đi qua con đường thẩm mỹ |
| Dẫn số liệu lịch sử dài | Lệch sang bài sử, tốn chữ | Một câu bối cảnh là đủ, phần còn lại dành cho chi tiết văn học |
Mẹo kiểm tra: đọc lại đoạn văn của bạn và tự hỏi “câu này có thay tên tác phẩm khác vào được không”. Nếu được, câu ấy còn chung chung, cần thêm chi tiết riêng của tác phẩm đang bàn.
Câu hỏi ôn tập
Mỗi câu dưới đây có thể thành một đoạn văn khoảng mười dòng. Hãy viết ra giấy, có dẫn chứng, rồi đối chiếu với các ý trong bài.
- Vì sao người đọc hôm nay vẫn cần đọc Tắt đèn dù xã hội ấy đã lùi xa?
- Hãy chứng minh văn học giúp hiểu con người bên trong bằng một nhân vật mà bạn thích.
- So sánh cách sử học và văn học cùng nói về một sự kiện, lấy ví dụ cụ thể.
- Nhận thức về chính mình qua văn học diễn ra như thế nào? Dẫn một tác phẩm khiến bạn tự hỏi lại mình.
- Một bài thơ trữ tình có chức năng nhận thức không? Lý giải bằng một bài thơ trong chương trình.
Với câu cuối, gợi ý là thơ trữ tình giúp nhận thức đời sống cảm xúc. Sóng của Xuân Quỳnh cho người đọc hiểu những trạng thái trái chiều của tình yêu mà không cần một câu chuyện nào.
Nếu viết được cả năm câu, bạn đã có sẵn năm đoạn dùng lại được cho những đề về giá trị và sức sống của văn học.
Câu hỏi thường gặp
Chức năng nhận thức có phải chức năng quan trọng nhất của văn học không?
Không nên xếp hạng như vậy. Các chức năng đan vào nhau, và lý luận thường coi thẩm mỹ là con đường chung để nhận thức, giáo dục đến được người đọc. Thiếu sức hấp dẫn thẩm mỹ, nhận thức trong văn học sẽ khô cứng.
Văn học có giúp nhận thức tương lai không?
Có ý kiến cho rằng văn học còn có khả năng dự báo, khi nhà văn nhạy cảm nhìn thấy những xu hướng của con người và xã hội trước khi chúng hiện rõ. Bạn có thể nhắc ý này ở phần mở rộng, nhưng nên dè dặt.
Truyện viết về thời xưa thì người trẻ nhận thức được gì?
Ngoài hiểu biết về một thời, người trẻ nhận ra những điều không đổi ở con người như lòng tự trọng, tình thương, nỗi sợ cô đơn. Đó là lý do tác phẩm cũ vẫn được đọc lại.
Câu văn học là nhân học có chắc là của Gorki không?
Câu này rất phổ biến và thường được gắn với tên M. Gorki trong sách vở tiếng Việt. Khi viết, bạn có thể dùng cách nói “câu quen thuộc thường được gắn với Gorki” để vừa đúng ý vừa thận trọng.
Làm sao để đoạn văn về chức năng nhận thức không bị chung chung?
Luôn gọi tên điều cụ thể mà tác phẩm giúp hiểu ra, rồi chỉ vào một chi tiết làm bằng chứng. Một câu khái quát cộng một chi tiết cụ thể tốt hơn năm câu khái quát liền nhau.