Ngôn ngữ thơ là thứ ngôn ngữ được tổ chức đặc biệt: nén chặt nghĩa, giàu hình ảnh, giàu âm thanh, và nhiều khi cố ý đi lệch khỏi cách nói thường để buộc người đọc chú ý vào từng chữ. Đơn vị phân tích của ngôn ngữ thơ là chữ, là cụm từ, là cách sắp xếp trật tự trong dòng, chứ không chỉ là ý chung của khổ thơ.
Học sinh thường biết thơ "dùng từ hay" nhưng ít khi nói được hay ở cơ chế nào. Bài này đi qua các đặc điểm của ngôn ngữ thơ, những thủ pháp chữ nghĩa hay gặp như nhãn tự, đảo ngữ, kết hợp từ lạ, tỉnh lược, kèm ví dụ trong Tây Tiến, Qua Đèo Ngang, Sang thu, Việt Bắc và cách viết thành đoạn phân tích.
Bốn đặc điểm của ngôn ngữ thơ
Hàm súc. Mỗi chữ mang nhiều tầng nghĩa: nghĩa đen, nghĩa bóng, liên tưởng, âm hưởng. Thơ không có chỗ cho chữ thừa, nên một chữ bị bỏ hay bị thay là cả câu đổi nghĩa.
Giàu hình ảnh. Ngôn ngữ thơ ưu tiên những từ gợi được hình, màu, âm, cảm giác. Thay vì nói khái niệm, thơ đưa ra một hình ảnh cụ thể để người đọc tự cảm.
Giàu nhạc tính. Từ được chọn không chỉ vì nghĩa mà vì âm: thanh bằng hay trắc, âm vang hay khép, có láy hay không. Hai từ đồng nghĩa có thể không thay được cho nhau vì khác âm.
Có độ lệch so với lời nói thường. Thơ đảo trật tự từ, lược bớt thành phần câu, ghép những từ không quen đi cùng nhau. Sự lệch này, giáo trình gọi là lạ hoá, kéo người đọc ra khỏi lối đọc lướt và bắt họ nhìn lại một sự vật quen bằng con mắt mới.
Những thủ pháp chữ nghĩa hay gặp và câu hỏi phân tích
Khi đọc một dòng thơ, hãy thử soi lần lượt các thủ pháp dưới đây. Mỗi thủ pháp đi kèm một câu hỏi giúp bạn chuyển từ nhận diện sang phân tích.
| Thủ pháp | Nhận ra bằng cách | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Nhãn tự (chữ mắt của câu) | Một chữ, thường là động từ hoặc tính từ, sáng nhất dòng | Nếu thay bằng từ thường, câu thơ mất gì? |
| Đảo ngữ | Vị ngữ hoặc từ láy lên trước chủ ngữ | Từ được đưa lên đầu nhấn vào điều gì? |
| Kết hợp từ lạ | Hai từ vốn không đi cùng nhau | Sự va chạm ấy tạo hình ảnh hay cảm giác gì mới? |
| Tỉnh lược | Câu thiếu chủ ngữ, thiếu từ nối | Khoảng trống được để lại cho người đọc tự điền gì? |
| Từ láy | Từ có lặp âm hoặc lặp vần | Từ láy gợi dáng vẻ, âm thanh hay nhịp nào? |
| Đại từ, từ xưng hô | Cách gọi người, gọi mình đặc biệt | Cách xưng hô cho biết quan hệ và tình cảm gì? |
Không phải dòng thơ nào cũng có đủ sáu thủ pháp. Mục tiêu là tìm ra một hoặc hai chỗ đặc sắc nhất rồi phân tích sâu, thay vì quét cả bảng một cách đều tay.
Ví dụ: soi từng chữ trong bốn tác phẩm
Nhãn tự trong Tây Tiến. Dòng "Heo hút cồn mây súng ngửi trời" có chữ "ngửi" là chỗ sáng nhất. Nếu viết "súng chạm trời" thì chỉ là tả độ cao; chữ "ngửi" vừa gợi độ cao của núi, vừa cho thấy cái tinh nghịch, ngang tàng của người lính trẻ, nhìn mây trời như một thứ có thể đưa mũi súng lên ngửi thử.
Đảo ngữ trong Qua Đèo Ngang. Bà Huyện Thanh Quan viết: "Lom khom dưới núi, tiều vài chú, / Lác đác bên sông, chợ mấy nhà." Từ láy "lom khom", "lác đác" được đưa lên đầu câu, dồn sự chú ý vào dáng vẻ nhỏ bé, thưa thớt trước khi người đọc biết đó là ai, là gì. Sự sống con người hiện ra mờ nhạt, càng làm nổi nỗi cô đơn của người lữ khách.
Kết hợp từ lạ trong Sang thu. Hữu Thỉnh viết "Sương chùng chình qua ngõ". Từ "chùng chình" vốn dùng cho dáng đi ngập ngừng của người, gắn cho sương thành ra sương như cũng có tâm trạng, cố ý đi chậm lại, ngập ngừng giữa hai mùa.
Đại từ trong Việt Bắc. Cặp "mình – ta" trong câu "Mình về mình có nhớ ta" lấy từ lối xưng hô của ca dao giao duyên. Nhờ vậy, cuộc chia tay mang dáng dấp cuộc chia tay của đôi lứa yêu nhau, và nghĩa của "mình", "ta" có lúc tách, có lúc hoà, gợi sự gắn bó khó tách rời.
Ngôn ngữ thơ trung đại và hiện đại khác nhau ra sao
Bảng so sánh giúp bạn tránh dùng một thước đo cho mọi bài thơ.
| Khía cạnh | Thơ trung đại | Thơ hiện đại |
|---|---|---|
| Lớp từ | Nhiều từ Hán Việt, điển cố, thi liệu quen | Gần lời nói hằng ngày, nhiều từ thuần Việt |
| Hình ảnh | Ước lệ, mang tính tượng trưng chung | Cụ thể, mang dấu ấn cá nhân |
| Cú pháp | Câu đối xứng, theo luật | Linh hoạt, có thể vắt dòng, phá câu |
| Cách đọc | Cần hiểu điển, hiểu quy ước | Cần nhạy với sắc thái, giọng điệu |
Ranh giới này chỉ mang tính xu hướng. Hồ Xuân Hương thời trung đại đã dùng nhiều từ thuần Việt táo bạo, còn không ít bài thơ hiện đại vẫn mượn điển và thi liệu cổ. Khi phân tích, hãy nói "bài thơ đậm màu sắc cổ điển" hay "ngôn ngữ gần lời ăn tiếng nói" để chỉ xu hướng, thay vì gán nhãn cứng.
Viết đoạn phân tích một chữ thơ
Đoạn bình chữ là phần dễ ghi dấu ấn trong bài nghị luận. Có thể làm theo năm bước:
- Chọn một chữ thật sự đặc sắc, thường là động từ hoặc từ láy đứng ở vị trí nhấn.
- Nêu nghĩa thường của chữ đó trong đời sống.
- Thử thay bằng một từ gần nghĩa, chỉ ra câu thơ nhạt đi ở chỗ nào.
- Nêu nghĩa mới, cảm giác mới mà chữ ấy tạo ra trong câu thơ.
- Nối với cảm xúc chung hoặc phong cách nhà thơ.
Câu dẫn mẫu tự viết: "Trong thơ, đổi một chữ là đổi cả một cách nhìn; vì vậy đọc ngôn ngữ thơ là đọc từng lựa chọn nhỏ mà nhà thơ đã cân nhắc."
Ví dụ áp dụng với chữ "chùng chình": nghĩa thường là dáng đi chậm, cố ý kéo dài; nếu thay bằng "bay" thì sương chỉ còn là hiện tượng thời tiết; giữ "chùng chình", sương thành một sinh thể biết lưu luyến; từ đó ta cảm được cái ngập ngừng của đất trời lúc giao mùa.
Lưu ý: phép "thử thay từ" chỉ là cách lập luận, không phải để chê nhà thơ hay sửa thơ. Bạn dùng nó để làm nổi giá trị của chữ gốc.
Ngôn ngữ thơ mang dấu vân tay của từng nhà thơ
Ngôn ngữ thơ không chỉ là đặc điểm chung của thể loại mà còn là nơi lộ rõ phong cách cá nhân. Đọc vài dòng, người quen thơ có thể đoán khá đúng tác giả, vì mỗi nhà thơ có một vốn từ ưa dùng, một cách đặt câu và một giọng riêng.
Nguyễn Bính, chẳng hạn, gắn với lớp từ chân quê và lối nói của ca dao: "Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông, / Một người chín nhớ mười mong một người." Cách đếm "chín nhớ mười mong", cách gọi tên thôn làng là thứ ngôn ngữ của làng quê Bắc Bộ, mộc mạc mà day dứt. Hồ Xuân Hương dùng nhiều từ thuần Việt giàu sức gợi và hay chơi chữ, để một bài thơ có hai lớp nghĩa. Quang Dũng trong Tây Tiến lại đặt những từ Hán Việt trang trọng như "áo bào", "biên cương" bên cạnh những chữ đời thường, tinh nghịch như "súng ngửi trời", tạo vẻ vừa hào hùng vừa lãng mạn.
Khi đề hỏi về phong cách, phần ngôn ngữ là bằng chứng cụ thể nhất. Thay vì nói chung "ngôn ngữ giản dị" hay "ngôn ngữ tinh tế", hãy dẫn ra hai ba chữ đặc trưng và giải thích vì sao chúng mang dấu ấn riêng của nhà thơ ấy. Đây cũng là chỗ nối bài lý luận về thơ với bài lý luận về phong cách nghệ thuật.
Nhầm lẫn hay gặp
Một số nhầm lẫn khi viết về ngôn ngữ thơ, kèm cách sửa:
- Khen chung "từ ngữ chọn lọc, giàu hình ảnh" mà không chỉ ra chữ nào. Cách sửa: luôn trích ít nhất một chữ và nói nó gợi gì.
- Gọi mọi chữ hay là "nhãn tự", trong khi một dòng thơ thường chỉ có một chữ sáng nhất. Cách sửa: chọn một chữ và lý giải vì sao nó nổi hơn các chữ còn lại.
- Giải nghĩa từ dài dòng mà không nói tác dụng cảm xúc. Cách sửa: giải nghĩa trong một câu, dành phần còn lại cho tác dụng.
- Dùng thước đo thơ hiện đại để phán thơ trung đại "sáo" hoặc "khó hiểu". Cách sửa: đặt bài thơ vào quy ước của thời nó ra đời.
- Tách rời ngôn ngữ khỏi cảm xúc, viết phần "nghệ thuật" riêng một đoạn như phụ lục. Cách sửa: phân tích chữ ngay trong lúc phân tích ý.
Năm lỗi trên có chung một gốc: coi ngôn ngữ là lớp vỏ bọc nội dung. Trong thơ, chữ chính là nơi nội dung tồn tại, nên tách ra là mất cả hai.
Câu hỏi ôn tập
Tự trả lời ngắn từng câu, ưu tiên dẫn chữ cụ thể:
- Nêu bốn đặc điểm của ngôn ngữ thơ và lấy một ví dụ cho mỗi đặc điểm.
- Chỉ ra nhãn tự trong một dòng thơ bạn thích và giải thích vì sao đó là chữ sáng nhất.
- Phép đảo ngữ trong hai câu thơ của Qua Đèo Ngang có tác dụng gì với nỗi lòng người lữ khách?
- So sánh ngôn ngữ thơ trung đại và hiện đại qua hai bài cụ thể trong chương trình.
- Viết một đoạn khoảng sáu câu bình một từ láy trong thơ theo khung năm bước.
Khi tự chấm, hãy đếm xem trong đoạn của bạn có bao nhiêu chữ thơ được trích ra và bình. Nếu không có chữ nào, đoạn văn đang nói về nội dung chứ chưa nói về ngôn ngữ.
Gợi ý cho câu thứ ba: đưa từ láy lên đầu câu khiến dáng vẻ nhỏ bé, thưa thớt của con người hiện ra trước, nhấn vào cái hoang vắng của cảnh đèo và nỗi cô đơn của người đứng nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn tự là gì?
Nhãn tự là chữ được coi như "con mắt" của câu thơ, thường là một động từ hoặc tính từ làm cả câu sáng lên. Khái niệm này đến từ lý luận thơ cổ phương Đông và hay dùng khi bình thơ.
Lạ hoá trong ngôn ngữ thơ là gì?
Lạ hoá là cách làm cho cái quen trở nên lạ bằng cách dùng từ, ghép từ hoặc sắp xếp câu khác thói quen. Nhờ vậy người đọc phải dừng lại và nhìn sự vật như lần đầu.
Ngôn ngữ thơ có cần đúng ngữ pháp không?
Thơ được phép lệch khỏi ngữ pháp thông thường như đảo ngữ, tỉnh lược, miễn là sự lệch có ý đồ nghệ thuật và người đọc vẫn hiểu được. Đây là đặc quyền của thơ, không phải lỗi.
Phân tích ngôn ngữ thơ khác phân tích biện pháp tu từ thế nào?
Biện pháp tu từ chỉ là một phần. Phân tích ngôn ngữ thơ còn bao gồm chọn lớp từ, âm thanh, trật tự, cách xưng hô. Phạm vi rộng hơn nên bài viết có nhiều hướng khai thác hơn.
Có nên dùng từ Hán Việt khi phân tích thơ trung đại?
Nên giải thích nghĩa từ Hán Việt khi cần để làm rõ ý câu thơ, nhưng không cần viết bài phân tích bằng giọng cổ. Viết rõ ràng, dễ hiểu luôn được đánh giá cao hơn viết cầu kỳ.