Phê bình văn học là hoạt động lý giải và đánh giá tác phẩm, tác giả, hiện tượng văn học, chủ yếu là văn học đang diễn ra, rồi trình bày kết quả ấy thành bài viết có lập luận cho người đọc khác. Nó là một trong ba bộ môn của khoa học văn học, bên cạnh lý luận văn học và lịch sử văn học.
Học sinh thường gặp phê bình theo hai cách: đọc một đoạn phê bình trong sách giáo khoa hoặc trong đề thi, và được yêu cầu bàn về vai trò của nhà phê bình. Bài dưới đây đặt phê bình vào chỗ đứng của nó, chỉ ra các chức năng, các dạng bài hay gặp, phân biệt với nghiên cứu và gợi ý cách dùng hiểu biết này khi làm bài.
Phê bình đứng ở đâu: ba bộ môn của khoa học văn học
Giáo trình lý luận văn học thường chia khoa học văn học thành ba bộ môn. Ranh giới giữa chúng không tuyệt đối, nhưng nắm được trọng tâm của từng bộ môn giúp bạn hiểu phê bình làm việc gì riêng.
| Bộ môn | Trả lời câu hỏi | Đối tượng chủ yếu | Ví dụ sản phẩm |
|---|---|---|---|
| Lý luận văn học | Văn học là gì, vận động theo quy luật nào? | Những vấn đề chung: bản chất, chức năng, thể loại, tiếp nhận | Giáo trình, chuyên luận về một khái niệm |
| Lịch sử văn học | Văn học đã diễn ra thế nào qua các thời kỳ? | Tiến trình, trào lưu, tác giả trong quá khứ | Sách văn học sử theo giai đoạn |
| Phê bình văn học | Tác phẩm này có giá trị gì, nên đọc nó thế nào? | Tác phẩm, tác giả, hiện tượng văn học cụ thể, nhất là đương thời | Bài điểm sách, tiểu luận, chân dung văn học |
Ba bộ môn nuôi nhau. Phê bình dùng khái niệm của lý luận để đánh giá; những đánh giá phê bình qua thời gian trở thành tư liệu cho lịch sử văn học; và từ thực tiễn phê bình, lý luận rút ra những khái quát mới. Khi đề hỏi về vai trò nhà phê bình, bạn có thể dùng chính mối quan hệ này để mở rộng.
Năm chức năng của phê bình văn học
Lý giải. Phê bình giúp người đọc hiểu tác phẩm nói gì và nói bằng cách nào: vì sao chi tiết này quan trọng, vì sao kết cấu được tổ chức như vậy, tác phẩm nằm trong mạch nào của văn học.
Đánh giá. Phê bình nói rõ tác phẩm có giá trị ở đâu, có hạn chế ở đâu, có gì mới so với trước. Đánh giá phải có tiêu chí và dẫn chứng, không chỉ là thích hay không thích.
Định hướng người đọc. Giữa rất nhiều sách mới, phê bình giúp người đọc biết cái gì đáng đọc và đọc theo hướng nào. Nhờ đó, tầm đón nhận của công chúng được mở rộng dần.
Đối thoại với nhà văn. Nhà văn đọc phê bình để thấy tác phẩm của mình được hiểu thế nào, có khi điều chỉnh, có khi phản biện. Phê bình nghiêm túc là người bạn đồng hành, không phải người phán xử.
Góp vào lý luận và lịch sử văn học. Những bài phê bình có giá trị trở thành điểm mốc để các thế hệ sau hiểu một thời kỳ văn học đã được đón nhận ra sao.
Ví dụ kinh điển: Thi nhân Việt Nam và các bài phê bình trong chương trình
Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân, xuất bản năm 1942, là ví dụ dễ dùng nhất khi nói về phê bình văn học Việt Nam hiện đại. Cuốn sách gồm bài tiểu luận mở đầu "Một thời đại trong thi ca" tổng kết phong trào Thơ mới, và phần tuyển chọn các nhà thơ, mỗi người kèm một đoạn bình ngắn. Ở đây có đủ cả ba việc của phê bình: lý giải vì sao Thơ mới ra đời, đánh giá cái hay của từng hồn thơ, và định hướng người đọc vào một lối thơ mới.
Cùng thời, Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan là một công trình khác thường được nhắc tới, giới thiệu và nhận xét về nhiều nhà văn đương thời. Hai cuốn sách cho thấy phê bình có thể đi theo những lối khác nhau: một bên thiên về cảm nhận tinh tế, văn phong giàu hình ảnh; một bên thiên về giới thiệu, phân loại, nhận xét có hệ thống.
Trong sách Ngữ văn phổ thông, bạn cũng gặp các văn bản nghị luận văn học do nhà văn, nhà phê bình viết, bàn về thơ, về một tác giả, về nghề văn. Khi đọc những văn bản ấy, hãy tự hỏi: tác giả đang lý giải, đánh giá hay định hướng? Câu hỏi đó giúp bạn nắm luận điểm chính nhanh hơn và trả lời tốt các câu đọc hiểu về văn bản nghị luận.
Các dạng bài phê bình thường gặp
Phê bình không chỉ có một hình thức. Nhận ra dạng bài giúp bạn đọc đúng mục đích của người viết, và khi tự viết thì chọn được khuôn phù hợp.
| Dạng bài | Đặc điểm | Độ dài thường gặp |
|---|---|---|
| Điểm sách | Giới thiệu nhanh một cuốn sách mới, nêu nội dung chính và nhận xét ngắn | Ngắn, một đến vài trang |
| Tiểu luận phê bình | Tập trung một vấn đề của một tác phẩm hay một hiện tượng, lập luận chặt | Trung bình đến dài |
| Chân dung văn học | Khắc hoạ phong cách, con đường sáng tác của một nhà văn, có khi kèm kỷ niệm | Trung bình |
| Lời giới thiệu, lời bạt | Đi kèm cuốn sách, giúp người đọc có lối vào | Ngắn |
| Bài tranh luận | Phản hồi một ý kiến phê bình khác, đặt hai cách đánh giá đối diện nhau | Ngắn đến trung bình |
| Bình văn, bình thơ | Đi sâu một bài thơ, một đoạn văn, chú trọng cảm nhận từng chữ | Ngắn đến trung bình |
Bài nghị luận văn học bạn viết ở trường gần nhất với tiểu luận phê bình và bình văn: có luận điểm, có dẫn chứng phân tích, có đánh giá. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy kỹ năng làm văn ở trường không tách rời hoạt động phê bình thật, chỉ khác quy mô và mục đích.
Phê bình và nghiên cứu khác nhau thế nào
Hai hoạt động này hay bị gộp làm một. Thật ra chúng giao nhau nhiều nhưng khác trọng tâm. Bảng dưới đây so theo năm tiêu chí.
| Tiêu chí | Phê bình văn học | Nghiên cứu văn học |
|---|---|---|
| Đối tượng | Thường là tác phẩm, hiện tượng đang diễn ra | Có thể là bất cứ giai đoạn nào, thường là vấn đề đã ổn định |
| Mục đích chính | Lý giải, đánh giá, định hướng người đọc | Tìm ra quy luật, xác lập tri thức |
| Người đọc hướng tới | Công chúng rộng | Giới chuyên môn là chủ yếu |
| Giọng viết | Có thể đậm cá tính, cảm xúc | Khách quan, chặt chẽ, có hệ thống tư liệu |
| Sản phẩm | Bài báo, tiểu luận, điểm sách | Chuyên luận, công trình, luận án |
Nhiều người làm cả hai việc, và nhiều công trình vừa là phê bình vừa là nghiên cứu. Bạn không cần ép một văn bản vào đúng một ô; chỉ cần biết nó nghiêng về phía nào để đọc đúng giọng và đúng mục đích của người viết.
Một ví dụ dễ thấy: một bài báo điểm tập truyện mới ra trong tháng là phê bình, vì nó bàn về một hiện tượng đang diễn ra và hướng tới công chúng. Một chuyên luận khảo sát hệ thống hình ảnh trong thơ của cả một giai đoạn, có thống kê, có đối chiếu tư liệu, nghiêng về nghiên cứu. Giữa hai đầu ấy là rất nhiều tiểu luận vừa đánh giá vừa khảo cứu.
Phẩm chất của nhà phê bình: chỗ đề thi hay hỏi
Năng lực cảm thụ tinh tế. Nhà phê bình trước hết là người đọc nhạy: nghe ra nhịp của câu văn, nhận ra chữ đắt, thấy được điều tác phẩm không nói thẳng. Thiếu năng lực này, mọi lập luận sau đó chỉ là áp khung có sẵn lên tác phẩm.
Hiểu biết rộng và vững. Để đánh giá một tác phẩm có gì mới, nhà phê bình phải biết những gì đã có trước nó, biết thể loại, trào lưu, thời đại. Đánh giá thiếu nền hiểu biết dễ khen quá lời hoặc chê oan.
Thái độ công tâm. Phê bình đòi hỏi đánh giá theo tiêu chí nghệ thuật, không theo quan hệ cá nhân hay định kiến. Khen đúng chỗ và nêu hạn chế có căn cứ là hai mặt của cùng một sự công tâm.
Văn phong riêng và trong sáng. Bài phê bình cũng là một văn bản được đọc. Người đọc nhớ một trang phê bình không chỉ vì ý đúng mà còn vì nó được viết hay, rõ ràng, có giọng.
Tinh thần đối thoại. Nhà phê bình đưa ra cách đọc của mình như một ý kiến để trao đổi, không như phán quyết cuối cùng. Thừa nhận khả năng có cách đọc khác là điều làm phê bình đáng tin hơn.
Dùng hiểu biết về phê bình trong bài thi và những nhầm lẫn hay gặp
Hiểu phê bình là gì giúp bạn ở ba chỗ: đọc hiểu văn bản nghị luận văn học, bàn luận đề về nhà phê bình, và tự viết bài nghị luận có tư thế của người đánh giá. Một câu dẫn mẫu tự viết: "Phê bình văn học không đứng ngoài tác phẩm để phán xét, mà là người đọc có ý thức, giúp tác phẩm gặp được nhiều người đọc hơn." Các nhầm lẫn cần tránh:
- Nghĩ phê bình là chê. Chữ "phê bình" trong đời thường thiên về chỉ lỗi, nhưng trong văn học nó gồm cả lý giải và khen đúng chỗ.
- Nghĩ phê bình chỉ là cảm nhận cá nhân. Cảm nhận là điểm xuất phát, nhưng phê bình phải có lập luận, tiêu chí, dẫn chứng.
- Đồng nhất phê bình với lý luận. Lý luận bàn vấn đề chung, phê bình bàn một đối tượng cụ thể.
- Trích lời nhà phê bình mà không chắc nguyên văn. Không chắc thì diễn đạt lại ý và ghi "có ý kiến cho rằng".
- Câu hỏi ôn tập: nêu ba bộ môn của khoa học văn học; năm chức năng của phê bình; phân biệt phê bình và nghiên cứu; chỉ ra ba việc của phê bình trong Thi nhân Việt Nam.
Câu hỏi cuối là cách ôn hiệu quả: lấy một văn bản phê bình trong sách, gạch chỗ nào lý giải, chỗ nào đánh giá, chỗ nào định hướng. Làm vài lần là bạn đọc phê bình nhanh hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Phê bình văn học có phải là chỉ ra cái dở của tác phẩm không?
Không. Trong văn học, phê bình gồm cả lý giải, đánh giá ưu điểm lẫn hạn chế và định hướng người đọc. Chỉ ra cái dở chỉ là một phần nhỏ, và phải có lập luận, không phải chê theo cảm tính.
Phê bình văn học khác lý luận văn học thế nào?
Lý luận văn học bàn những vấn đề chung như bản chất, chức năng, thể loại. Phê bình văn học áp dụng những hiểu biết ấy để lý giải và đánh giá một tác phẩm, một tác giả, một hiện tượng cụ thể.
Thi nhân Việt Nam là sách phê bình hay tuyển tập thơ?
Cả hai. Cuốn sách của Hoài Thanh và Hoài Chân ra năm 1942 vừa tuyển chọn thơ, vừa có bài tiểu luận Một thời đại trong thi ca và những đoạn bình về từng nhà thơ, nên được coi là công trình phê bình tiêu biểu.
Học sinh viết bài nghị luận văn học có phải đang làm phê bình không?
Ở mức nhập môn thì có. Bài nghị luận văn học có luận điểm, dẫn chứng, lý giải và đánh giá, giống một tiểu luận phê bình thu nhỏ. Khác biệt là mục đích học tập và khuôn khổ đề bài.
Nhà phê bình có cần là nhà văn không?
Không bắt buộc. Có nhà phê bình đồng thời sáng tác, có người chỉ làm phê bình. Điều cần là vốn hiểu biết văn học, khả năng cảm thụ tinh tế và lập luận chặt chẽ.
Ôn phần phê bình văn học cho thi học sinh giỏi nên tập trung vào đâu?
Nên nắm chức năng của phê bình, quan hệ giữa ba bộ môn khoa học văn học, và đọc vài văn bản phê bình trong sách để quen cách lập luận. Đề thường yêu cầu bàn về vai trò hoặc phẩm chất của nhà phê bình.