Đọc văn theo phương pháp cấu trúc là coi tác phẩm như một hệ thống, trong đó nghĩa không nằm ở từng chi tiết riêng lẻ mà nằm ở quan hệ giữa các chi tiết: lặp lại, đối lập, song song, chuyển hoá. Việc của người đọc là tìm ra mạng quan hệ ấy và hỏi nó tạo nên ý nghĩa gì.
Ở mức nhập môn, bạn không cần nắm toàn bộ chủ nghĩa cấu trúc, một trào lưu học thuật lớn của thế kỷ hai mươi. Điều có ích nhất cho học sinh là một thói quen đọc: thấy được các cặp đối lập và hệ thống lặp lại trong văn bản. Bài dưới đây giải thích ý tưởng gốc, các thao tác cụ thể, ví dụ từ tác phẩm trong chương trình và những giới hạn cần biết.
Ý tưởng gốc: nghĩa sinh ra từ quan hệ
Hãy nghĩ tới đèn giao thông. Màu đỏ có nghĩa "dừng" không phải vì bản thân màu đỏ mang nghĩa ấy, mà vì nó đứng trong một hệ thống với màu xanh và màu vàng. Bỏ hệ thống đi, màu đỏ chỉ còn là một màu. Ý tưởng này đến từ ngôn ngữ học của Ferdinand de Saussure, nhà ngôn ngữ học Thuỵ Sĩ, người coi ngôn ngữ là một hệ thống trong đó mỗi yếu tố có giá trị nhờ khác biệt với các yếu tố khác.
Chủ nghĩa cấu trúc đưa ý tưởng ấy sang văn học và văn hoá. Claude Lévi-Strauss phân tích thần thoại qua các cặp đối lập. Vladimir Propp, nhà nghiên cứu người Nga, khảo sát truyện cổ tích thần kỳ và chỉ ra rằng những câu chuyện rất khác nhau bề ngoài lại được dựng từ một số lượng có hạn các "chức năng" của nhân vật, xếp theo trật tự khá ổn định.
Áp vào việc đọc một tác phẩm, tinh thần chung là: đừng hỏi riêng chi tiết này nghĩa là gì, mà hỏi nó đứng trong quan hệ nào với các chi tiết khác. Một ngọn đèn trong truyện chỉ thật sự có nghĩa khi bạn thấy nó đặt cạnh bóng tối, cạnh một ánh sáng khác lớn hơn, hoặc lặp lại nhiều lần với những biến đổi nhỏ.
Các kiểu quan hệ cần tìm khi đọc theo hướng cấu trúc
Bảng dưới gom năm kiểu quan hệ thường gặp nhất, kèm dấu hiệu nhận ra trong văn bản. Đây là bộ công cụ bạn dùng được ngay ở bài phân tích.
| Kiểu quan hệ | Dấu hiệu trong văn bản | Câu hỏi đặt ra |
|---|---|---|
| Đối lập | Sáng và tối, cao và thấp, trong và ngoài, xa và gần, quá khứ và hiện tại | Hai vế đối lập cùng nói điều gì về thế giới tác phẩm? |
| Lặp lại | Một hình ảnh, một câu, một hành động xuất hiện nhiều lần | Mỗi lần lặp lại có gì đổi khác, và sự đổi khác ấy nghĩa là gì? |
| Song song | Hai nhân vật, hai tuyến truyện, hai khổ thơ đi cạnh nhau | Đặt cạnh nhau, chúng soi sáng nhau ở đâu? |
| Chuyển hoá | Một yếu tố biến thành yếu tố đối lập của nó | Điều gì khiến sự chuyển hoá xảy ra? |
| Đóng khung | Mở đầu và kết thúc lặp lại hoặc đối nhau | Vòng khung ấy khép lại hay mở ra một ý nghĩa? |
Trong bài thi, bạn không cần dùng chữ "cấu trúc" hay "hệ thống". Chỉ cần chỉ ra một cặp đối lập hoặc một chuỗi lặp lại và giải thích chúng tạo nghĩa ra sao, bài phân tích đã có chiều sâu hơn hẳn cách đi từng đoạn theo trình tự văn bản.
Soi vào Hai đứa trẻ: hệ thống sáng và tối
Hai đứa trẻ của Thạch Lam gần như được dựng trên một cặp đối lập lớn: ánh sáng và bóng tối. Bóng tối phủ khắp phố huyện, trong khi ánh sáng chỉ là những đốm nhỏ: ngọn đèn con của chị Tí, vài khe sáng hắt ra từ các nhà, những ngôi sao xa. Đọc rời từng chi tiết, bạn chỉ thấy một bức tranh buổi tối. Đặt chúng thành hệ thống, bạn thấy một thế giới nơi ánh sáng luôn nhỏ, yếu, bị vây bọc.
Rồi đoàn tàu đi qua, một khối ánh sáng khác hẳn: sáng rực, chuyển động, đến từ một nơi xa. Trong hệ thống ấy, đoàn tàu không chỉ là một chi tiết đẹp mà là yếu tố phá vỡ cặp đối lập quen thuộc trong chốc lát, rồi để lại bóng tối như cũ. Nghĩa của chi tiết đoàn tàu vì thế nằm ở quan hệ: nó đối lập với ngọn đèn con, và chính sự đối lập ấy nói lên niềm khao khát của Liên về một thế giới khác.
Bạn để ý rằng cách đọc này không cần thêm thông tin nào ngoài văn bản. Đó là thế mạnh của hướng cấu trúc: nó buộc người đọc nhìn kỹ vào chính tác phẩm, và cho phép phát hiện những điều mà cách đọc theo trình tự từng đoạn dễ bỏ sót.
Soi vào Chiếc thuyền ngoài xa: xa và gần, đẹp và thật
Ngay nhan đề của truyện đã gợi một cặp đối lập: chiếc thuyền ở ngoài xa. Truyện được dựng trên hai lần nhìn. Nhìn từ xa, chiếc thuyền trong sương là một bức tranh hoàn mỹ. Lại gần, đó là một gia đình hàng chài với cảnh người chồng đánh vợ. Cặp xa và gần đi liền với cặp vẻ đẹp nghệ thuật và sự thật đời sống.
Hệ thống ấy còn được nhân lên. Phùng và Đẩu nhìn người đàn bà hàng chài từ vị trí của người ngoài, rồi qua câu chuyện của bà mới nhìn được từ bên trong. Mỗi lần đổi chỗ đứng là một lần đổi nhận thức. Đọc theo hướng cấu trúc, bạn thấy truyện không kể một sự việc mà kể một chuỗi các cặp đối lập về cách nhìn, và ý nghĩa nằm ở chỗ các cặp ấy chồng lên nhau.
Phần kết của truyện, bức ảnh được chọn treo ở nhiều nơi nhưng mỗi lần nhìn kỹ, Phùng lại thấy người đàn bà bước ra từ bức tranh, là một kiểu đóng khung: cặp đẹp và thật không được giải quyết dứt khoát mà tiếp tục cùng tồn tại. Nhận ra vòng khung này giúp bạn viết phần kết luận sâu hơn hẳn.
Với thơ: hệ thống lớn và nhỏ trong Tràng giang
Phương pháp cấu trúc không chỉ dùng cho truyện. Tràng giang của Huy Cận là một bài thơ được dựng gần như hoàn toàn trên cặp đối lập lớn và nhỏ, mênh mông và đơn chiếc. Ngay câu đầu "Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp" đã đặt một dòng sông dài rộng; các câu sau liên tục đưa vào những vật nhỏ bé: chiếc thuyền, cành củi, cồn nhỏ, cánh chim.
Đọc theo hướng cấu trúc, bạn gom hai nhóm hình ảnh này lại. Nhóm lớn: sông dài, trời rộng, mây cao đùn núi bạc. Nhóm nhỏ: củi một cành khô, cồn nhỏ, chim nghiêng cánh nhỏ. Câu "Nắng xuống, trời lên sâu chót vót; / Sông dài, trời rộng, bến cô liêu" gần như là công thức thu gọn của cả bài: không gian mở theo mọi chiều, còn điểm dừng duy nhất là một bến vắng.
Từ hệ thống ấy, ý nghĩa hiện ra rõ ràng: con người cảm thấy mình nhỏ bé, lạc lõng giữa vũ trụ rộng lớn, và nỗi buồn của bài thơ sinh ra từ chính sự chênh lệch đó. Bạn có thể dựng cả một luận điểm trên cặp đối lập này, mỗi khổ thơ là một lần cặp đối lập được lặp lại với hình ảnh mới. Cách triển khai như vậy mạch lạc hơn nhiều so với phân tích lần lượt từng câu.
Thao tác đọc theo hướng cấu trúc: năm bước cho bài phân tích
Các bước dưới đây áp dụng được cho cả truyện và thơ. Bạn nên làm ở giai đoạn đọc kỹ văn bản, trước khi lập dàn ý.
- Liệt kê các hình ảnh, chi tiết nổi bật, chưa cần giải thích.
- Gom chúng thành nhóm theo nét chung, chẳng hạn nhóm ánh sáng, nhóm âm thanh, nhóm không gian.
- Tìm quan hệ giữa các nhóm: đối lập, lặp lại, song song hay chuyển hoá.
- Chọn một hai quan hệ chủ đạo, những quan hệ chạy suốt văn bản thay vì chỉ xuất hiện một lần.
- Hỏi quan hệ ấy nói gì về nhân vật, chủ đề, cảm hứng của tác phẩm, rồi dùng làm trục cho một luận điểm.
Bước năm là nơi phương pháp cấu trúc nối với bài nghị luận. Một luận điểm dựng trên một cặp đối lập rõ ràng thường mạch lạc hơn một luận điểm gom nhiều chi tiết rời. Với thơ, hãy thử với Tràng giang: cặp lớn và nhỏ, cặp động và tĩnh chạy suốt bài.
Giới hạn của phương pháp và nhầm lẫn hay gặp
Như mọi hướng tiếp cận, phương pháp cấu trúc soi rõ một số điều và để tối một số điều khác. Bảng dưới gom các giới hạn và cách khắc phục.
| Giới hạn hoặc nhầm lẫn | Biểu hiện | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Bỏ quên tác giả và thời đại | Phân tích như thể văn bản không do ai viết, ở thời nào | Kết hợp với hiểu biết về hoàn cảnh, phong cách tác giả |
| Ép tác phẩm vào sơ đồ | Cố tìm cặp đối lập ở mọi chỗ, kể cả chỗ không có | Chỉ giữ những quan hệ có nhiều dẫn chứng trong văn bản |
| Khô và máy móc | Bài viết thành bảng liệt kê các cặp | Luôn nói quan hệ ấy tạo nên cảm xúc, ý nghĩa gì |
| Nhầm cấu trúc với kết cấu | Chỉ chia bố cục mở, thân, kết | Kết cấu là trình tự các phần; cấu trúc là mạng quan hệ giữa các yếu tố |
| Nhầm đối lập với biện pháp tương phản | Chỉ gọi tên biện pháp rồi dừng | Tìm đối lập ở tầm toàn tác phẩm, không chỉ trong một câu |
Câu hỏi ôn tập: một, vì sao nói nghĩa sinh ra từ quan hệ? Hai, chỉ ra một hệ thống đối lập trong một tác phẩm khác hai truyện đã nêu. Ba, phân biệt cấu trúc và kết cấu bằng một ví dụ. Bốn, viết một luận điểm dựng trên một cặp đối lập trong Tràng giang.
Nếu chỉ có ít thời gian, hãy làm câu bốn: nó luyện đúng thao tác bạn cần trong phòng thi, biến một quan sát về hệ thống hình ảnh thành một luận điểm có trục rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp cấu trúc có phải là phân tích kết cấu tác phẩm không?
Không hoàn toàn. Phân tích kết cấu chủ yếu xem các phần được sắp theo trình tự nào. Phương pháp cấu trúc rộng hơn, tìm mạng quan hệ giữa mọi yếu tố như hình ảnh, nhân vật, không gian, và hỏi mạng quan hệ ấy tạo nghĩa gì.
Ai là người đặt nền cho chủ nghĩa cấu trúc?
Nền tảng thường được truy về ngôn ngữ học của Ferdinand de Saussure. Trong nghiên cứu văn hoá và văn học, Claude Lévi-Strauss và các nhà nghiên cứu khác phát triển hướng này; công trình về truyện cổ tích của Vladimir Propp cũng hay được nhắc tới.
Học sinh có cần dùng thuật ngữ chủ nghĩa cấu trúc trong bài thi không?
Không cần. Điều có ích là thói quen tìm cặp đối lập, chuỗi lặp lại trong văn bản rồi giải thích chúng. Dùng thuật ngữ mà không phân tích được thì không thêm giá trị cho bài.
Tìm cặp đối lập trong thơ như thế nào?
Hãy gom hình ảnh theo nhóm: lớn và nhỏ, động và tĩnh, xưa và nay, có và không. Rồi xem cặp nào chạy suốt bài thơ. Tràng giang, Đây thôn Vĩ Dạ, Tây Tiến đều có những hệ thống đối lập rõ.
Phương pháp cấu trúc có hạn chế gì?
Nó dễ bỏ quên tác giả, thời đại, cảm xúc của người đọc và có thể biến bài viết thành sơ đồ khô. Cách khắc phục là dùng nó như một công cụ đọc kỹ văn bản và kết hợp với các hướng khác.
Công trình của Propp về truyện cổ tích nói gì?
Propp khảo sát truyện cổ tích thần kỳ Nga và chỉ ra rằng chúng được dựng từ một số lượng có hạn các chức năng của nhân vật, xếp theo trật tự khá ổn định. Ý tưởng này giúp nhìn thấy khung chung đằng sau nhiều truyện khác nhau.