Tầm đón nhận, còn gọi là tầm chờ đợi, là toàn bộ những hiểu biết, thói quen thẩm mỹ, kinh nghiệm sống và kinh nghiệm đọc mà người đọc mang theo khi cầm một tác phẩm lên. Nó quyết định người đọc chờ đợi điều gì, nhận ra điều gì và ngạc nhiên trước điều gì.
Khái niệm này giúp trả lời một câu hỏi rất thực tế: vì sao một tác phẩm hôm nay được ca ngợi mà lúc mới ra đời lại bị chê, hoặc ngược lại. Bài dưới đây giải thích tầm đón nhận và khái niệm đi kèm là khoảng cách thẩm mỹ, soi vào Thơ mới và một truyện ngắn sau 1975, rồi chỉ cách dùng hai khái niệm này trong bài làm.
Tầm đón nhận là gì: hình dung bằng một chuyến đi
Trước khi xem một bộ phim, bạn đã đọc tên phim, biết thể loại, nghe bạn bè kể vài câu. Bạn bước vào rạp với một "khung" chờ đợi: phim hài thì chờ cười, phim kinh dị thì chờ sợ. Nếu bộ phim đi đúng khung, bạn thấy dễ chịu nhưng có thể quên nhanh. Nếu bộ phim phá khung, bạn hoặc khó chịu, hoặc bị đánh thức. Đọc văn cũng vậy, chỉ có điều khung ấy phức tạp hơn nhiều và phần lớn nằm ngoài ý thức của người đọc.
Trong lý luận, khái niệm tầm đón nhận gắn với Hans Robert Jauss, nhà nghiên cứu người Đức thuộc nhóm mỹ học tiếp nhận ở Konstanz, từ cuối những năm sáu mươi thế kỷ hai mươi. Theo cách hiểu phổ biến, tầm đón nhận gồm ba lớp: hiểu biết về thể loại và quy ước văn chương mà người đọc đã quen; kinh nghiệm về những tác phẩm đã đọc trước đó; và kinh nghiệm sống, quan niệm đạo đức, thẩm mỹ của thời đại người đọc đang sống.
Tầm đón nhận có hai cấp. Cấp cá nhân là của riêng từng người, phụ thuộc tuổi tác, học vấn, sở thích. Cấp cộng đồng là cái chung của một thế hệ, một thời kỳ, chẳng hạn độc giả quen thơ Đường luật đầu thế kỷ hai mươi. Khi viết bài, bạn thường dùng cấp cộng đồng để lý giải số phận của một tác phẩm, và cấp cá nhân để giải thích vì sao mỗi người đọc một khác.
Khoảng cách thẩm mỹ: tác phẩm đứng gần hay xa tầm chờ đợi
Khoảng cách thẩm mỹ là độ chênh giữa tầm đón nhận có sẵn của người đọc với cái mới mà tác phẩm đem đến. Ba trường hợp dưới đây là cách nhìn hay dùng để lý giải.
| Trường hợp | Biểu hiện | Người đọc phản ứng thế nào |
|---|---|---|
| Khoảng cách gần như bằng không | Tác phẩm lặp lại công thức quen, đáp đúng mọi chờ đợi | Dễ đọc, dễ thích, nhưng cũng dễ quên; ít khi để lại dấu ấn lâu dài |
| Khoảng cách vừa phải | Có cái quen để bám, có cái lạ để ngạc nhiên | Người đọc được dẫn dắt từ cái quen sang cái mới, thường đón nhận nồng nhiệt |
| Khoảng cách rất lớn | Tác phẩm phá vỡ quy ước thể loại, quan niệm thẩm mỹ của thời đại | Ban đầu bị phản đối, hiểu lầm; về sau có thể thay đổi chính tầm đón nhận của cộng đồng |
Trường hợp thứ ba là chỗ khái niệm này có sức giải thích mạnh nhất. Một tác phẩm lớn không chỉ đáp ứng tầm chờ đợi, mà còn làm tầm chờ đợi mở rộng ra. Sau nó, người đọc mang một khung mới để đọc những tác phẩm khác. Lý luận gọi đó là sự thay đổi tầm đón nhận.
Soi vào Thơ mới: khi người đọc quen thơ Đường luật gặp một lối thơ khác
Đầu những năm ba mươi thế kỷ hai mươi, phần lớn người đọc thơ ở Việt Nam quen với thơ Đường luật: niêm luật chặt, đối, điển cố, con người cá nhân ẩn sau cái chung. Năm 1932, bài Tình già của Phan Khôi được xem là phát súng mở đầu phong trào Thơ mới, với câu thơ dài ngắn tự do và lời lẽ gần lời nói. Sau đó là nhiều năm tranh luận giữa những người bênh thơ mới và những người giữ thơ cũ.
Nhìn bằng khái niệm tầm đón nhận, cuộc tranh luận ấy không lạ. Thơ mới tạo ra một khoảng cách thẩm mỹ lớn: nó đưa con người cá nhân ra chính giữa bài thơ, nói thẳng nỗi buồn, tình yêu, khát khao riêng tư. Với người đọc mang tầm chờ đợi của thơ cũ, điều đó có thể bị coi là lố lăng; với lớp người đọc trẻ được tiếp xúc văn học phương Tây, đó lại là điều họ đang chờ.
Kết quả là Thơ mới không chỉ được đón nhận mà còn thay đổi tầm đón nhận của cả một thế hệ. Tập Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân, ra đời năm 1942, tổng kết phong trào và gọi đó là "một thời đại trong thi ca". Hôm nay, khi đọc Xuân Diệu hay Huy Cận, bạn không còn thấy việc nhà thơ nói thẳng cảm xúc riêng là điều lạ, chính vì tầm đón nhận đã được Thơ mới mở rộng từ gần một thế kỷ trước.
Một ví dụ khác: Chiếc thuyền ngoài xa và người đọc sau 1975
Văn học giai đoạn kháng chiến quen với cảm hứng sử thi: nhân vật đại diện cho cộng đồng, cái đẹp đi liền với cái tốt, kết thúc thường hướng về niềm tin. Người đọc lớn lên cùng dòng văn học ấy mang theo một tầm chờ đợi tương ứng.
Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, viết năm 1983, đặt người đọc trước một cảnh tượng trái chờ đợi: bức tranh thuyền trong sương đẹp đến hoàn mỹ lại che giấu một cảnh bạo lực gia đình, và người đàn bà bị đánh lại van xin đừng bắt bà bỏ chồng. Truyện buộc người đọc rời tầm chờ đợi cũ, nhìn đời sống phức tạp hơn, nhiều mặt hơn. Đây là một ví dụ dễ dùng trong bài thi, vì bạn chỉ ra được cả tầm chờ đợi cũ lẫn cái mới mà tác phẩm đem lại.
Lưu ý khi dùng ví dụ này: bạn đang nói về tầm đón nhận của người đọc, không phải phán xét văn học giai đoạn trước. Giọng viết nên trung tính, mô tả sự chuyển đổi thay vì khen chê.
Tầm đón nhận của chính bạn khi đọc văn học trung đại
Khái niệm này không chỉ dùng để nói về người đọc ngày xưa. Học sinh hôm nay đọc văn học trung đại cũng mang một tầm đón nhận rất khác người đọc cùng thời tác giả, và nhiều chỗ "khó vào" của văn học trung đại thật ra là chỗ chênh giữa hai tầm. Bảng dưới gợi cách nhận ra độ chênh ấy rồi bắc cầu qua.
| Chỗ thấy lạ khi đọc | Người đọc xưa chờ đợi gì | Cách bắc cầu khi học |
|---|---|---|
| Ước lệ: tả người đẹp bằng hoa, ngọc, trăng | Cái đẹp được nói qua chuẩn mực chung, càng quen càng sang | Đọc ước lệ như một quy ước, tìm cái riêng ở chỗ tác giả lệch khỏi quy ước |
| Điển cố dày đặc | Người có học nhận ra điển cố là một niềm vui đọc | Tra nghĩa điển cố trước, rồi hỏi điển cố ấy thêm gì cho câu thơ |
| Ít kể chuyện, nhiều bày tỏ chí hướng | Văn chương để nói chí, tỏ lòng | Đọc như một lời tự bạch, chú ý hình ảnh người nói tự dựng cho mình |
| Kết cấu, niêm luật chặt chẽ | Luật thơ là thước đo tài nghệ | Coi luật như khung, chú ý chỗ nhà thơ vẫn tạo được giọng riêng trong khung |
Ví dụ gần nhất là Truyện Kiều. Câu mở đầu "Trăm năm trong cõi người ta, / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau" với người đọc xưa là một triết lý quen thuộc về tài và mệnh; với người đọc trẻ hôm nay, nó có thể chỉ là một câu thơ hay đọc thuộc. Biết mình đang mang tầm đón nhận khác giúp bạn chủ động tìm hiểu quan niệm của thời đại tác giả, thay vì vội cho rằng tác phẩm xa lạ hay khô khan. Viết được ý này vào phần liên hệ bản thân, bài làm sẽ có chiều sâu mà không cần thêm thuật ngữ.
Đưa tầm đón nhận vào bài thi: ba tình huống dùng được
Khái niệm này không cần xuất hiện trong mọi bài. Nó có ích nhất trong ba tình huống dưới đây, kèm câu dẫn mẫu tự viết.
- Đề bàn về người đọc hoặc số phận tác phẩm: "Mỗi người đọc đến với tác phẩm bằng một tầm đón nhận riêng, gồm vốn sống, vốn văn và thói quen thẩm mỹ của thời đại mình."
- Đề yêu cầu bàn về cái mới trong sáng tác: "Tác phẩm lớn thường tạo ra một khoảng cách thẩm mỹ với tầm chờ đợi quen thuộc, và chính khoảng cách ấy buộc người đọc thay đổi cách nhìn."
- Phần mở rộng của bài phân tích một tác phẩm từng gây tranh luận: "Những ý kiến trái chiều ban đầu cho thấy tác phẩm đã vượt ra ngoài tầm đón nhận quen thuộc của người đọc cùng thời."
- Phần liên hệ bản thân: "Đọc lại tác phẩm sau vài năm, tầm đón nhận của chính người đọc đã đổi, nên tác phẩm cũng hiện ra khác đi."
Khi nêu tên Jauss trong bài, một lần là đủ, kèm cụm "nhà nghiên cứu người Đức". Đừng gán cho ông những câu trích dẫn mà bạn không chắc nguyên văn; diễn đạt ý bằng lời mình an toàn và thuyết phục hơn.
Nhầm lẫn hay gặp và câu hỏi ôn tập
Nhầm tầm đón nhận với sở thích cá nhân. Sở thích chỉ là một phần nhỏ. Tầm đón nhận còn gồm hiểu biết về thể loại, những tác phẩm đã đọc và quan niệm thẩm mỹ chung của thời đại.
Coi khoảng cách thẩm mỹ lớn là luôn tốt. Có tác phẩm lạ mà không có giá trị bền vững. Khoảng cách lớn chỉ là điều kiện để đổi mới, giá trị còn phụ thuộc vào chiều sâu tác phẩm.
Dùng khái niệm để chê người đọc thời trước. Người đọc thời nào cũng có tầm đón nhận của thời đó. Bài viết nên mô tả, giải thích, không chế giễu.
Câu hỏi ôn tập. Một: tầm đón nhận gồm những lớp nào? Hai: khoảng cách thẩm mỹ là gì, ba trường hợp khoảng cách khác nhau ra sao? Ba: vì sao nói tác phẩm lớn làm thay đổi tầm đón nhận? Bốn: phân tích phản ứng của người đọc trước Thơ mới bằng khái niệm này. Năm: tầm đón nhận của chính em khi đọc một tác phẩm trung đại có gì khác người đọc cùng thời tác giả?
Câu hỏi thường gặp
Tầm đón nhận và tầm chờ đợi có phải là một không?
Phần lớn tài liệu tiếng Việt dùng hai tên gọi này cho cùng một khái niệm của mỹ học tiếp nhận. Có tài liệu gọi là tầm đón đợi. Trong bài thi, bạn chọn một tên rồi dùng nhất quán là được.
Ai là người đưa ra khái niệm tầm đón nhận?
Khái niệm này gắn với Hans Robert Jauss, nhà nghiên cứu người Đức thuộc nhóm mỹ học tiếp nhận ở Konstanz, từ cuối những năm sáu mươi thế kỷ hai mươi. Trong bài làm chỉ cần nêu tên ông một lần.
Khoảng cách thẩm mỹ lớn thì tác phẩm có hay hơn không?
Không nhất thiết. Khoảng cách lớn cho thấy tác phẩm có cái mới so với thói quen người đọc, nhưng giá trị còn phụ thuộc chiều sâu nội dung và sự hoàn chỉnh của hình thức.
Học sinh dùng khái niệm tầm đón nhận vào bài nghị luận văn học được không?
Được, nhất là ở đề học sinh giỏi bàn về người đọc hoặc về cái mới trong sáng tạo. Hãy định nghĩa ngắn rồi dùng ngay để soi một tác phẩm cụ thể, đừng biến thành đoạn lý thuyết dài.
Vì sao tầm đón nhận giúp hiểu tranh luận quanh Thơ mới?
Vì Thơ mới đưa tiếng nói cá nhân và lối thơ tự do vào một môi trường người đọc quen thơ Đường luật. Khoảng cách thẩm mỹ lớn ấy giải thích cả sự phản đối lẫn sự hưởng ứng lúc bấy giờ.
Tầm đón nhận của một người có thay đổi được không?
Có. Mỗi tác phẩm mới đọc, mỗi trải nghiệm sống đều làm tầm đón nhận mở rộng hoặc dịch chuyển. Đó là lý do đọc lại một tác phẩm sau nhiều năm thường thấy những điều trước đây chưa thấy.