Thi pháp là hệ thống những nguyên tắc, phương thức nghệ thuật mà nhà văn dùng để tạo nên tác phẩm; thi pháp học là bộ môn nghiên cứu hệ thống ấy. Đọc theo hướng thi pháp là đọc từ hình thức, coi mỗi yếu tố hình thức như kết cấu, không gian, thời gian, ngôn từ đều chứa một cách nhìn đời sống và con người.
Ở Việt Nam, thi pháp học được giới thiệu và vận dụng rộng từ những năm tám mươi thế kỷ hai mươi, rồi đi vào nhà trường qua các khái niệm quen như quan niệm nghệ thuật về con người, không gian và thời gian nghệ thuật. Bài dưới đây giải thích thi pháp là gì, các phạm trù chính, soi vào thơ trung đại và Thơ mới, và chỉ cách đọc theo hướng này mà không sa vào hình thức thuần tuý.
Thi pháp và thi pháp học: hai chữ cần tách cho rõ
Chữ "thi pháp" dễ khiến người ta nghĩ chỉ dành cho thơ. Thật ra nó chỉ phép tắc sáng tạo của văn chương nói chung, gồm cả truyện, kịch. Một trong những cuốn sách lý luận văn học sớm nhất của phương Tây còn lưu lại là Thi pháp học của Aristotle, cuốn sách bàn chủ yếu về bi kịch và sử thi chứ không chỉ về thơ trữ tình.
Thi pháp là đối tượng: hệ thống các phương thức, phương tiện biểu hiện đời sống bằng hình tượng nghệ thuật. Người ta nói tới thi pháp của một tác phẩm, của một tác giả, của một thể loại, của một thời kỳ. Thi pháp học là bộ môn nghiên cứu những hệ thống ấy, xem chúng được tổ chức thế nào và mang ý nghĩa gì.
Điểm cốt lõi của thi pháp học hiện đại là coi hình thức không phải chiếc áo khoác ngoài, mà là nơi chứa quan niệm. Cách nhà văn tổ chức thời gian trong truyện cho biết họ hiểu đời người ra sao; cách nhà thơ dựng không gian cho biết họ đặt con người ở đâu trong thế giới. Một cách nói hay gặp trong các công trình thi pháp học tiếng Việt là "hình thức mang tính quan niệm". Bạn nên nhớ tinh thần của cụm này hơn là thuộc nó như khẩu hiệu.
Nguồn gốc ngắn gọn: từ Aristotle đến thi pháp học hiện đại
Aristotle. Cuốn Thi pháp học thời Hy Lạp cổ đại bàn về bắt chước, về cốt truyện, nhân vật trong bi kịch. Đây là điểm khởi đầu được nhắc nhiều nhất khi nói về lịch sử thi pháp học.
Chủ nghĩa hình thức Nga. Đầu thế kỷ hai mươi, nhóm nghiên cứu này đặt trọng tâm vào tính văn chương của văn bản. Viktor Shklovsky gắn với khái niệm lạ hoá: nghệ thuật làm cho sự vật quen thuộc trở nên lạ để người đọc nhìn thấy nó lại.
Mikhail Bakhtin. Nhà nghiên cứu Nga có công trình về thi pháp tiểu thuyết Dostoevsky, nổi tiếng với các khái niệm như đối thoại, đa thanh. Ông cho thấy hình thức tiểu thuyết gắn với cách nhìn con người.
Thi pháp học ở Việt Nam. Từ những năm tám mươi, thi pháp học được giới thiệu và vận dụng rộng. Trần Đình Sử là một nhà nghiên cứu có nhiều công trình theo hướng này, như Thi pháp thơ Tố Hữu, và góp phần đưa các khái niệm thi pháp vào nhà trường.
Điều cần nhớ cho bài thi. Bạn không cần thuộc lịch sử này. Chỉ cần biết thi pháp học là một hướng đọc nghiêm túc, có truyền thống lâu đời, và các khái niệm bạn học ở trường như điểm nhìn, không gian nghệ thuật đều xuất phát từ đó.
Các phạm trù thi pháp hay gặp và câu hỏi đi kèm
Mỗi phạm trù dưới đây là một "cửa" để đọc tác phẩm. Cột cuối là câu hỏi giúp bạn chuyển từ quan sát hình thức sang ý nghĩa.
| Phạm trù | Quan sát điều gì | Câu hỏi về quan niệm |
|---|---|---|
| Quan niệm nghệ thuật về con người | Con người được nhìn từ phương diện nào: đạo đức, tâm lý, thân phận | Tác phẩm coi con người là gì, có giá trị ở đâu? |
| Không gian nghệ thuật | Nơi chốn được dựng: rộng hay hẹp, mở hay đóng, cao hay thấp | Con người được đặt ở đâu trong thế giới? |
| Thời gian nghệ thuật | Thời gian tuần hoàn hay một chiều, nhanh hay chậm, quá khứ hay hiện tại | Đời người được cảm nhận ra sao trong dòng thời gian? |
| Kết cấu | Trình tự và quan hệ các phần | Cách sắp xếp ấy làm nổi bật điều gì? |
| Điểm nhìn, giọng điệu | Ai nhìn, ai nói, với thái độ nào | Thế giới được soi từ chỗ đứng nào? |
| Ngôn từ | Từ ngữ, câu, hình ảnh, nhịp | Lựa chọn ngôn từ cho thấy cảm quan gì về đời sống? |
Site này đã có bài riêng về không gian và thời gian nghệ thuật. Ở đây, điều cần thấy là các phạm trù ấy cùng thuộc một hệ thống: đọc theo hướng thi pháp là đặt chúng cạnh nhau để tìm ra một quan niệm chung của tác phẩm, không chỉ phân tích từng phạm trù rời rạc.
Soi vào tác phẩm: thời gian trong thơ trung đại và trong Vội vàng
Thơ trung đại thường cảm nhận thời gian theo vòng tuần hoàn: xuân rồi hạ, thu rồi đông, năm này qua năm khác. Con người hoà vào nhịp tuần hoàn ấy, và cái chết, sự tàn phai cũng được nhìn trong vòng quay của tạo hoá. Thiên nhiên thường là chuẩn mực, con người tìm sự hài hoà với nó.
Vội vàng của Xuân Diệu đem đến một cảm nhận khác hẳn: "Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua, / Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già". Thời gian ở đây là một chiều, trôi đi không trở lại, nên mỗi khoảnh khắc đều quý và đều đang mất. Từ quan niệm thời gian ấy sinh ra thái độ sống vội, muốn tận hưởng, muốn ôm lấy cuộc đời.
Đây là ví dụ đẹp của việc đọc theo hướng thi pháp. Thay vì chỉ nói "nhà thơ yêu đời, sợ thời gian trôi", bạn chỉ ra được rằng sự khác biệt nằm ở cách cảm nhận thời gian, tức một yếu tố hình thức, và yếu tố ấy mang theo cả một quan niệm mới về con người cá nhân. Lập luận như vậy có chiều sâu hơn hẳn một nhận xét cảm tính.
Đọc liệt kê biện pháp và đọc theo hướng thi pháp: so qua hai câu thơ
Lấy hai câu mở đầu Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương: "Thân em vừa trắng lại vừa tròn / Bảy nổi ba chìm với nước non". Bảng dưới đặt hai cách đọc cạnh nhau để bạn thấy khác biệt.
| Khía cạnh | Đọc liệt kê biện pháp | Đọc theo hướng thi pháp |
|---|---|---|
| Cách xưng hô | Dùng "thân em" như ca dao | Mượn lối xưng của ca dao than thân, đặt bài thơ vào truyền thống tiếng nói người phụ nữ bình dân |
| Hình ảnh | Ẩn dụ chiếc bánh trôi chỉ người phụ nữ | Con người được nhìn qua vẻ đẹp hình thể và qua thân phận trôi nổi, hai mặt cùng tồn tại |
| Thành ngữ | Biến đổi thành ngữ "ba chìm bảy nổi" | Đưa ngôn ngữ dân gian vào thể thơ Đường luật, làm thể thơ bác học nói giọng đời thường |
| Ý nghĩa rút ra | Bài thơ ca ngợi vẻ đẹp và cảm thương thân phận phụ nữ | Bài thơ cho thấy một quan niệm về người phụ nữ tự ý thức về vẻ đẹp và giá trị của mình |
Cách đọc bên trái không sai, nhưng dừng ở việc gọi tên. Cách đọc bên phải đi thêm một bước: hỏi những lựa chọn hình thức ấy nói gì về quan niệm con người và về chỗ đứng của bài thơ giữa truyền thống bác học và dân gian. Đó là bước làm nên chiều sâu của bài phân tích.
Đọc một tác phẩm theo hướng thi pháp: năm bước
Các bước dưới đây dùng được cho cả thơ và truyện. Lấy ví dụ Hai đứa trẻ của Thạch Lam để minh hoạ ngắn ở từng bước.
- Chọn một hai phạm trù nổi bật nhất, đừng ôm hết: với Hai đứa trẻ, nổi bật là không gian và thời gian.
- Quan sát kỹ trong văn bản: phố huyện nhỏ, ngọn đèn con của chị Tí, khoảng sáng hẹp giữa bóng tối mênh mông; thời gian từ chiều tàn tới đêm khuya, ngày nào cũng lặp lại.
- Tìm quy luật tổ chức: không gian khép kín, ánh sáng nhỏ nhoi đối lập bóng tối; thời gian đơn điệu, chỉ bị ngắt quãng bởi chuyến tàu đêm.
- Rút ra quan niệm: con người sống mòn mỏi trong một thế giới chật hẹp, nhưng vẫn giữ niềm khao khát về một thế giới khác, sáng hơn.
- Đối chiếu với các tầng khác: kết hợp với hiểu biết về đời sống phố huyện trước 1945 và giọng văn nhẹ nhàng của Thạch Lam để có cái nhìn đầy đủ.
Bước năm rất quan trọng. Thi pháp học tách rời mọi yếu tố bên ngoài dễ biến bài viết thành một bản mô tả hình thức. Kết hợp với những hiểu biết về xã hội, tác giả, bài đọc sẽ vừa sâu vừa đứng vững.
Nhầm lẫn hay gặp, câu dẫn mẫu và câu hỏi ôn tập
Các nhầm lẫn dưới đây thường xuất hiện khi học sinh mới dùng thuật ngữ thi pháp. Kèm theo là vài câu dẫn tự viết và câu hỏi ôn tập.
- Nghĩ thi pháp chỉ dành cho thơ. Thi pháp là phép tắc của mọi thể loại văn chương.
- Nhầm đọc thi pháp với liệt kê biện pháp tu từ. Thi pháp hỏi hình thức mang quan niệm gì, không chỉ gọi tên biện pháp.
- Dùng thuật ngữ dày đặc mà không phân tích. Một phạm trù được phân tích kỹ có giá trị hơn năm thuật ngữ nhắc qua.
- Câu dẫn mẫu: "Cách nhà thơ cảm nhận thời gian không chỉ là một thủ pháp, mà chứa đựng cả một quan niệm về đời người."
- Câu dẫn mẫu: "Không gian trong tác phẩm không phải phông nền, mà là nơi nhà văn đặt con người để nói về thân phận của họ."
- Câu hỏi ôn tập: phân biệt thi pháp và thi pháp học; nêu bốn phạm trù thi pháp và câu hỏi đi kèm; so sánh cảm nhận thời gian trong một bài thơ trung đại với Vội vàng.
Câu hỏi so sánh thời gian là dạng hay gặp ở đề học sinh giỏi. Chuẩn bị sẵn một cặp dẫn chứng như vậy sẽ giúp bạn chủ động khi gặp đề về cái mới trong văn học hoặc về quan niệm nghệ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Thi pháp học có phải chỉ nghiên cứu thơ không?
Không. Chữ "thi" dễ gây hiểu nhầm, nhưng thi pháp học nghiên cứu phép tắc sáng tạo của mọi thể loại văn chương. Ngay cuốn Thi pháp học của Aristotle cũng bàn chủ yếu về bi kịch và sử thi.
Thi pháp khác với nghệ thuật của tác phẩm thế nào?
Nói "nghệ thuật của tác phẩm" thường là liệt kê các biện pháp, đặc sắc. Nói thi pháp là nhìn các yếu tố ấy như một hệ thống có quy luật và hỏi hệ thống ấy chứa quan niệm gì về con người, đời sống.
Quan niệm nghệ thuật về con người là gì?
Đó là cách nhà văn hiểu và nhìn con người, thể hiện qua cách xây dựng nhân vật: con người được nhìn từ đạo đức, tâm lý hay thân phận; được đặt trong quan hệ cộng đồng hay như một cá nhân riêng.
Có nên dùng thuật ngữ thi pháp trong bài thi tốt nghiệp không?
Có thể dùng một vài thuật ngữ quen như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật khi chúng giúp phân tích rõ hơn. Không nên dùng dày đặc hay dùng thuật ngữ mà chính mình chưa nắm chắc nghĩa.
Đọc theo hướng thi pháp có bỏ qua hoàn cảnh xã hội không?
Không nên bỏ qua. Thi pháp học tập trung vào hình thức, nhưng một bài đọc tốt vẫn kết hợp với hiểu biết về thời đại và tác giả. Tách rời hoàn toàn dễ thành mô tả hình thức khô khan.
Lạ hoá là gì và dùng thế nào khi phân tích?
Lạ hoá là cách nghệ thuật làm cho điều quen thuộc trở nên lạ để người đọc nhìn thấy nó lại. Khi phân tích, bạn có thể chỉ ra một hình ảnh, một cách nói khác thường đã làm sự vật quen hiện ra mới mẻ như thế nào.