Tính nhạc trong thơ là khả năng của câu thơ gợi ra âm thanh, tiết tấu và giai điệu giống như âm nhạc, chỉ bằng chất liệu ngôn từ: thanh điệu, vần, nhịp, điệp âm, từ láy. Nhờ tính nhạc, một câu thơ có thể khiến người đọc thấy gấp gáp hay thong thả, chói gắt hay êm dịu trước cả khi kịp hiểu hết nghĩa.
Vần và nhịp là hai nguồn nhạc lớn, nhưng tiếng Việt còn một nguồn đặc biệt mà ít ngôn ngữ có: sáu thanh điệu chia thành hai nhóm bằng và trắc. Bài này tập trung vào phối thanh, điệp âm, từ láy, điệp cấu trúc, và mối quan hệ lâu đời giữa thơ với hát, ngâm, phổ nhạc, kèm cách biến những điều nghe được thành câu phân tích.
Tính nhạc là gì và vì sao tiếng Việt giàu nhạc
Âm nhạc làm việc với cao độ, trường độ, cường độ và tiết tấu. Thơ không có nốt nhạc, nhưng có những yếu tố tương đương. Thanh điệu tạo ra cao thấp, bằng trắc tạo ra trầm bổng, nhịp tạo ra trường độ và tiết tấu, vần và điệp âm tạo ra sự lặp lại như điệp khúc. Tính nhạc là tổng hợp của tất cả những yếu tố ấy khi chúng phối hợp có chủ ý.
Tiếng Việt là ngôn ngữ có thanh điệu. Thanh ngang và thanh huyền thuộc nhóm bằng: đọc lên phẳng, có thể kéo dài. Thanh sắc, hỏi, ngã, nặng thuộc nhóm trắc: đọc lên có sự lên xuống gắt hoặc bị chặn lại. Mỗi tiếng đều mang một thanh, nên mỗi câu thơ đều là một chuỗi bằng trắc, và nhà thơ có thể sắp chuỗi ấy để tạo hiệu ứng. Luật thơ Đường và luật lục bát chính là những hệ thống quy định cách sắp bằng trắc.
Điều quan trọng cần nhớ: nhạc trong thơ không tồn tại để trang trí. Một câu thơ có nhạc hay là câu thơ mà âm thanh khớp với nghĩa, giúp cảm xúc đi vào người đọc qua cả tai lẫn trí. Khi viết về tính nhạc, bạn luôn phải trả lời câu hỏi: âm thanh này làm cho cảm xúc nào rõ hơn.
Thanh bằng, thanh trắc và hiệu ứng thường gặp
Bảng dưới tóm tắt hiệu ứng hay gặp. Đây là xu hướng, phải kiểm lại trong ngữ cảnh cụ thể.
| Kiểu phối thanh | Âm hưởng thường gợi | Hợp với | Ví dụ để soi |
|---|---|---|---|
| Dòng thơ nhiều thanh bằng liên tiếp | Nhẹ, êm, kéo dài, mênh mang | Cảnh xa rộng, tâm trạng lắng, thư thái | "Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi" (Tây Tiến) |
| Dòng thơ nhiều thanh trắc | Gắt, gập ghềnh, nặng nhọc | Cảnh hiểm trở, cảm xúc dồn nén | "Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm" (Tây Tiến) |
| Bằng trắc xen đều theo luật | Cân đối, hài hoà, trang trọng | Thơ Đường luật, lục bát | Thu điếu, Truyện Kiều |
| Đổi đột ngột từ trắc sang bằng | Chùng xuống, thả lỏng sau căng thẳng | Bước chuyển cảm xúc | Bốn dòng thơ tả đường hành quân trong Tây Tiến |
Ví dụ trong Tây Tiến rất đáng ghi nhớ. Dòng "Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm" có năm thanh trắc trên bảy tiếng: dốc, khúc, khuỷu, dốc, thẳm, đọc lên trúc trắc như bước chân trên đá. Dòng "Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi" thì cả bảy tiếng đều thanh bằng, đọc lên nhẹ, dài, như một tiếng thở ra khi đứng trên đỉnh nhìn về xa. Sự tương phản về thanh tạo ra tương phản về cảm giác.
Điệp âm, từ láy và điệp cấu trúc: ba nguồn nhạc nằm trong chữ
Điệp âm. Là lặp lại một phụ âm đầu hoặc một âm vần ở nhiều tiếng gần nhau. Chuỗi tiếng cùng phụ âm "l" thường gợi cảm giác lỏng, trôi, nhẹ; chuỗi âm khép lại gợi sự thu hẹp. Điệp âm cần được nghe khi đọc to, mắt nhìn dễ bỏ sót.
Từ láy. Tiếng Việt rất giàu từ láy, và từ láy vừa là hình ảnh vừa là âm thanh. Trong Tràng giang, "Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu" có hai từ láy "lơ thơ", "đìu hiu" mở đầu và kết thúc dòng, âm vần lặp lại làm cảnh thêm thưa vắng, quạnh quẽ. Láy vừa tả vừa tạo nhạc.
Điệp từ và điệp cấu trúc. Lặp một từ hay một kiểu câu tạo cảm giác như điệp khúc. Trong Sóng, hai dòng "Dữ dội và dịu êm / Ồn ào và lặng lẽ" có cùng khuôn "tính từ + và + tính từ", nhịp lặp như nhịp sóng. Trong Việt Bắc, chữ "mình" lặp hai lần trong "Mình về mình có nhớ ta" làm câu hỏi thêm tha thiết.
Phép đối âm thanh. Đặt hai vế có âm thanh tương phản cạnh nhau, như một vế toàn trắc với một vế toàn bằng, hoặc âm mở với âm khép. Phép đối làm nhạc thơ có trầm bổng thay vì đều đều.
Thơ và âm nhạc: một mối duyên rất lâu đời
Ở buổi đầu của văn học nhiều dân tộc, thơ và nhạc gần như không tách rời. Ca dao, dân ca Việt Nam vốn để hát: hát ru, hát giao duyên, hò lao động. Lời ca dao mang sẵn nhịp, vần và những tiếng đệm để hợp với giọng hát. Vì vậy khi đọc ca dao trên trang giấy, ta chỉ thấy một phần, phần còn lại là làn điệu đã mất đi khi chữ tách khỏi giọng hát.
Thơ trung đại thường được ngâm. Lối ngâm thơ kéo dài các chữ cuối nhịp, nhấn thanh bằng, làm bộc lộ cái nhạc tiềm ẩn trong luật thơ. Truyện Kiều còn được dân gian ngâm, lẩy, vịnh, cho thấy một văn bản thơ có thể sống tiếp trong sinh hoạt âm nhạc.
Thời hiện đại, nhiều bài thơ được phổ nhạc. Khi một bài thơ thành bài hát, nhạc sĩ thường lặp câu, đổi chữ, cắt khổ để hợp với giai điệu, nên bài hát không còn đúng là bài thơ. Đây là điểm nên lưu ý khi làm bài: hãy trích theo văn bản thơ trong sách, không trích theo lời bài hát nghe quen, vì hai bản có thể lệch nhau.
Bài học lý luận rút ra: tính nhạc là phẩm chất bẩm sinh của thơ, có nguồn gốc từ thời thơ còn được hát. Thơ hiện đại có thể đi xa khỏi âm nhạc, nhưng một bài thơ hay vẫn đọc lên thành tiếng được.
Nghe nhạc trong hai dòng thơ của Đây thôn Vĩ Dạ
Hàn Mặc Tử viết: "Gió theo lối gió, mây đường mây, / Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay." Dòng đầu có điệp từ "gió", "mây" và một cấu trúc đối: gió đi lối gió, mây đi đường mây. Về nghĩa, gió và mây vốn gắn với nhau, nay chia hai ngả. Về âm, nhịp ngắt đôi giữa dòng cắt câu thơ thành hai nửa, tiếng thơ cũng chia lìa như cảnh.
Dòng thứ hai chuyển sang những âm chậm, buồn: "buồn thiu" là từ ghép mang âm hưởng ủ dột, "lay" kết dòng bằng một thanh bằng nhẹ, gợi chuyển động khẽ khàng của hoa bắp. Không có gì ồn ào trong âm thanh hai dòng thơ, chỉ có sự chia lìa và lay động khẽ, đúng với cảm giác chia lìa, buồn vắng của khổ thơ này.
Ví dụ cho thấy phân tích nhạc tính không cần thuật ngữ cầu kỳ. Chỉ cần nghe được điệp, nghe được chỗ ngắt, nghe được thanh cuối dòng, rồi nối chúng với tâm trạng, bạn đã có một đoạn phân tích có chiều sâu.
Quy trình nghe và viết về tính nhạc
Phân tích nhạc tính đòi hỏi đọc bằng tai. Năm bước dưới đây dùng được cho cả đọc hiểu lẫn bài nghị luận:
- Đọc to đoạn thơ ít nhất hai lần, một lần chậm, một lần theo cảm xúc.
- Đánh dấu B hoặc T trên từng tiếng ở dòng bạn thấy đặc biệt, đếm xem nhóm nào trội.
- Gạch chân từ láy, điệp từ, điệp âm, điệp cấu trúc.
- Nối âm hưởng với hình ảnh và tâm trạng: âm gắt đi với cảnh gì, âm êm đi với cảm xúc gì.
- Viết thành đoạn có câu chủ đề, dẫn chứng âm thanh cụ thể và câu đánh giá.
Câu dẫn mẫu tự viết: "Đọc lên thành tiếng, câu thơ cho thấy nhà thơ không chỉ chọn chữ theo nghĩa mà còn chọn theo âm; âm thanh ở đây trở thành một tầng nghĩa thứ hai."
Đoạn nhận xét nhạc tính nên ngắn và trúng: ba đến năm câu là đủ, đặt ngay sau phần phân tích nghĩa của dòng thơ, để người đọc thấy âm thanh đang củng cố điều vừa được nói.
Nhầm lẫn hay gặp khi viết về tính nhạc
Gắn cứng thanh với cảm xúc. Thanh bằng không tự nó buồn, thanh trắc không tự nó vui hay giận. Thanh chỉ tạo âm hưởng nhẹ hay gắt, ngân hay dứt; cảm xúc cụ thể do ngữ cảnh quyết định.
Khen chung mà không dẫn âm. Câu "đoạn thơ giàu nhạc tính" đứng một mình không có giá trị. Phải dẫn ra ít nhất một từ láy, một điệp âm hay một dòng thơ có phối thanh đặc biệt.
Nhầm từ láy với từ ghép. Không phải hai tiếng nào có âm gần nhau cũng là từ láy. Khi không chắc, hãy gọi là "cặp từ có âm hưởng lặp lại" để tránh sai thuật ngữ.
Phân tích nhạc tách khỏi nghĩa. Đếm bằng trắc rồi dừng ở đó là mới làm một nửa. Nửa còn lại là chỉ ra âm thanh ấy giúp cảm xúc và hình ảnh rõ hơn ra sao.
Câu hỏi ôn tập
Luyện các câu sau, nhớ đọc to trước khi trả lời:
- Kể tên các yếu tố tạo nên tính nhạc của thơ tiếng Việt và giải thích ngắn từng yếu tố.
- Phân tích sự tương phản bằng trắc trong đoạn thơ tả đường hành quân của Tây Tiến.
- Vì sao ca dao giàu nhạc tính? Trả lời từ nguồn gốc gắn với hát của ca dao.
- Chọn một từ láy trong thơ và chỉ ra nó vừa tạo hình ảnh vừa tạo nhạc như thế nào.
- Khi trích thơ trong bài thi, vì sao nên theo văn bản trong sách chứ không theo lời bài hát phổ thơ?
Gợi ý cho câu thứ năm: lời bài hát phổ thơ thường được nhạc sĩ thay chữ, lặp câu, cắt khổ; trích theo lời hát dễ sai văn bản và làm lệch phân tích.
Gợi ý cho câu thứ hai: đếm thanh trắc ở dòng đầu, thanh bằng ở dòng cuối, rồi nói sự đổi thanh giúp người đọc trải qua cả nỗi vất vả lẫn phút thư thái của người lính.
Câu hỏi thường gặp
Tính nhạc và nhạc tính có khác nhau không?
Hai cách gọi này dùng như nhau trong lý luận văn học phổ thông, đều chỉ phẩm chất âm nhạc của câu thơ. Bạn dùng cách nào cũng được, miễn nhất quán trong bài.
Thanh bằng gồm những thanh nào?
Thanh bằng gồm thanh ngang (không dấu) và thanh huyền. Thanh trắc gồm thanh sắc, hỏi, ngã, nặng. Cách chia này là nền của luật thơ Đường và luật lục bát.
Thơ tự do có tính nhạc không?
Có. Thơ tự do vẫn tạo nhạc bằng nhịp, điệp từ, điệp cấu trúc, từ láy và sự phối thanh, chỉ là không theo một luật cố định. Nhiều bài thơ tự do rất giàu nhạc.
Có nhất thiết phải đánh dấu bằng trắc khi phân tích không?
Không bắt buộc. Chỉ nên làm khi dòng thơ có sự dồn thanh rõ rệt, như toàn bằng hoặc dày trắc. Với dòng phối thanh bình thường, phân tích nhịp và từ ngữ sẽ có giá trị hơn.
Thơ dễ phổ nhạc có phải là thơ hay hơn không?
Không. Dễ phổ nhạc chỉ cho thấy bài thơ có nhạc tính và cấu trúc thuận cho giai điệu. Giá trị bài thơ còn ở cảm xúc, tư tưởng, hình ảnh. Nhiều bài thơ hay rất khó phổ nhạc.