LyLuan.comLý Luận
Truyện, kịch và kí

Truyện truyền kỳ là gì: yếu tố kỳ ảo, cái thực và cách đọc Truyền kỳ mạn lục

Truyện truyền kỳ là thể truyện trung đại kết hợp cái kỳ ảo với cái thực. Đặc trưng, chức năng yếu tố kỳ ảo, ví dụ Chuyện người con gái Nam Xương và cách làm bài.

Late at night in a small bedroom, a Vietnamese teenage boy seen from behind reads under a desk lamp, misty blue window light, blank paper nearby

Truyện truyền kỳ là thể truyện văn xuôi tự sự thời trung đại, có tác giả, viết bằng chữ Hán, kể những chuyện lạ, trong đó yếu tố kỳ ảo như hồn ma, thần tiên, cõi âm, thuỷ cung đan xen với đời sống thực, để qua cái lạ nói về con người và xã hội. Ở Việt Nam, tác phẩm tiêu biểu nhất là Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, thế kỷ XVI.

Hiểu đặc trưng truyền kỳ giúp bạn trả lời câu hỏi hay gặp nhất trong đề: yếu tố kỳ ảo có tác dụng gì. Bài này giải thích khái niệm, phân biệt truyền kỳ với truyện cổ tích, soi vào hai truyện của Nguyễn Dữ quen thuộc trong chương trình, và gợi ý cách trình bày khi làm bài.

Truyền kỳ là gì: nghĩa chữ, nguồn gốc và vị trí trong văn học trung đại

Theo nghĩa chữ Hán, "truyền" là truyền lại, "kỳ" là lạ. Truyện truyền kỳ là truyện ghi lại những điều kỳ lạ. Thể loại hình thành ở Trung Quốc từ đời Đường, rồi ảnh hưởng tới văn học các nước dùng chữ Hán trong khu vực. Ở Việt Nam, Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ được coi là tác phẩm tiêu biểu nhất của thể loại; nhiều tài liệu nhắc tới ảnh hưởng của Tiễn đăng tân thoại, tập truyện đời Minh của Cù Hựu, đối với tác phẩm này.

Truyền kỳ mạn lục gồm hai mươi truyện, viết bằng chữ Hán. Nhiều truyện có lời bình của tác giả ở cuối, nơi Nguyễn Dữ trực tiếp bày tỏ nhận xét về nhân vật, sự việc. Bên cạnh đó, văn học Việt Nam còn có những tập truyện mang tính truyền kỳ khác, như Truyền kỳ tân phả thường được gắn với tên Đoàn Thị Điểm.

Trong hệ thống thể loại, truyền kỳ thuộc loại tự sự, là văn xuôi chữ Hán, có tác giả, khác với truyện dân gian truyền miệng. Nó đứng giữa truyện cổ tích, nơi cái kỳ ảo là phần tự nhiên của thế giới, và truyện hiện đại, nơi cái thực chiếm vị trí chủ đạo. Đó là lý do truyền kỳ hay được dùng làm ví dụ cho bước chuyển của văn xuôi tự sự Việt Nam từ dân gian sang bác học.

Bốn đặc trưng của truyện truyền kỳ

Kết hợp cái kỳ ảo và cái thực. Truyện truyền kỳ có cõi âm, thuỷ cung, hồn ma, thần linh, nhưng đặt trong bối cảnh lịch sử, địa danh có thật. Chuyện người con gái Nam Xương xảy ra ở Nam Xương, có sông Hoàng Giang, có bối cảnh chiến tranh thời nhà Hồ. Cái thực làm truyện đáng tin, cái kỳ ảo làm truyện hấp dẫn và chở được ước mơ.

Có tác giả và dụng ý tư tưởng rõ. Khác truyện dân gian, truyền kỳ do một người viết, thường là nhà nho, nên mang quan niệm đạo đức, cách nhìn xã hội của tác giả. Lời bình cuối truyện là chỗ dụng ý ấy lộ rõ nhất.

Cốt truyện có nhiều biến cố, nhân vật có số phận. Truyền kỳ thường kể một đời người hay một quãng đời có nhiều thăng trầm, nhân vật được khắc hoạ qua hành động và một phần qua tâm lý, đã đậm nét cá nhân hơn nhân vật cổ tích.

Ngôn ngữ văn chương bác học. Truyện viết bằng chữ Hán, nhiều điển cố, lời văn biền ngẫu ở những đoạn đối thoại, thư từ, văn tế. Khi đọc bản dịch, bạn vẫn có thể thấy dấu vết lối văn trau chuốt này.

Truyền kỳ khác truyện cổ tích ở đâu

Cả hai đều có yếu tố kỳ ảo nên dễ nhầm. Chuyện người con gái Nam Xương lại được viết dựa trên truyện cổ tích Vợ chàng Trương, nên so sánh hai văn bản này là cách hiểu thể loại rất trực quan.

Tiêu chíTruyện cổ tíchTruyện truyền kỳ
Tác giảTập thể, khuyết danh, truyền miệngMột tác giả cụ thể, viết thành văn
Chữ viết, ngôn ngữLời kể dân gian giản dịChữ Hán, văn chương bác học
Yếu tố kỳ ảoLà phần tự nhiên của thế giới truyện, thường để thưởng phạtĐan xen với cái thực, thường mở rộng ý nghĩa và để lại dư âm
Bối cảnhPhiếm chỉ: ngày xửa ngày xưa, ở một làng nọCụ thể: địa danh, triều đại, sự kiện lịch sử
Nhân vậtThường là kiểu nhân vật: người mồ côi, người em, người dũng sĩCó tên, có hoàn cảnh, có nét tâm lý riêng
Kết thúcThường có hậu theo công lý dân gianCó thể có hậu một phần nhưng nhuốm bi kịch

Với Chuyện người con gái Nam Xương, điểm khác lớn nhất là phần kết. Truyện cổ dừng lại khi Trương phát hiện cái bóng và nỗi oan được giải. Nguyễn Dữ viết thêm đoạn Vũ Nương được Linh Phi cứu, gặp Phan Lang dưới thuỷ cung, rồi hiện về giữa dòng sông trong đàn giải oan nhưng không trở lại trần gian. Phần thêm này chính là chỗ yếu tố kỳ ảo phát huy chức năng của thể loại truyền kỳ.

Yếu tố kỳ ảo có tác dụng gì: câu hỏi hay gặp nhất

Câu hỏi về tác dụng của yếu tố kỳ ảo xuất hiện thường xuyên trong đề đọc hiểu và nghị luận. Câu trả lời đầy đủ thường gồm ba lớp: lớp nghệ thuật, lớp nhân vật và lớp tư tưởng.

Ở lớp nghệ thuật, yếu tố kỳ ảo làm câu chuyện hấp dẫn, li kỳ, tạo nên thế giới vừa quen vừa lạ. Ở lớp nhân vật, nó giúp hoàn thiện vẻ đẹp nhân vật: Vũ Nương được giải oan, vẫn giữ lòng thương chồng con, vẫn nặng tình với quê hương, và nhất là vẫn giữ lời với người đã cứu mình. Ở lớp tư tưởng, nó thể hiện ước mơ về lẽ công bằng của nhân dân, người tốt được đền đáp, đồng thời phản ánh hiện thực.

Điều tinh tế là ở Chuyện người con gái Nam Xương, kỳ ảo không đem lại kết thúc trọn vẹn. Vũ Nương hiện về rồi biến mất, không thể đoàn tụ. Nhiều người đọc thấy ở chi tiết này giá trị hiện thực: trong xã hội ấy, người phụ nữ bị oan khuất đã mất đi thì không có cách nào trở lại, sự minh oan chỉ là an ủi muộn màng. Khi viết, nếu bạn chỉ ra được rằng cái kỳ ảo ở đây làm cho bi kịch thêm thấm thía chứ không xoá bi kịch, bài sẽ có chiều sâu.

Soi vào Chuyện chức phán sự đền Tản Viên

Truyện kể về Ngô Tử Văn, người nổi tiếng cương trực, thấy hồn một tên bách hộ họ Thôi, vốn là tướng giặc tử trận, chiếm ngôi đền của thổ thần để tác oai tác quái, bèn đốt đền. Hồn tên giặc kiện chàng xuống âm phủ. Tử Văn được thổ thần mách bảo, kiên quyết đối chất, cuối cùng thắng kiện và về sau được làm chức phán sự ở đền Tản Viên.

Yếu tố kỳ ảo ở đây gồm hồn ma, thổ thần, cõi âm, phiên toà ở Minh ti. Nhưng cái thực hiện diện rõ: bối cảnh sau thời giặc Minh, thói hối lộ, che chở cho kẻ gian, sự bất công mà người ngay phải chịu. Cõi âm trong truyện có những nét giống cõi trần, nên qua chuyện âm phủ, tác giả kín đáo nói về chuyện trần gian.

Từ truyện này, bạn có thể rút ra một ý lý luận: trong truyền kỳ, thế giới kỳ ảo thường là tấm gương soi lại thế giới thực. Cái lạ không làm người đọc quên đời sống mà giúp họ nhìn đời sống từ một góc khác. Ý này dùng được cho cả hai truyện trong chương trình, và là cách tốt để nối phần lý luận với phần phân tích.

Dàn ý ngắn cho đề phân tích yếu tố kỳ ảo

Giả sử đề yêu cầu phân tích yếu tố kỳ ảo trong Chuyện người con gái Nam Xương. Khung sắp ý dưới đây là gợi ý, bạn tự viết bằng lời của mình.

  1. Mở bài: giới thiệu Nguyễn Dữ, Truyền kỳ mạn lục, thể truyền kỳ; nêu vấn đề yếu tố kỳ ảo ở phần cuối truyện.
  2. Cơ sở lý luận: một đoạn ngắn về sự kết hợp kỳ ảo và cái thực trong truyền kỳ.
  3. Liệt kê và sắp xếp các chi tiết kỳ ảo: Vũ Nương được Linh Phi cứu, Phan Lang gặp nàng dưới thuỷ cung, nàng hiện về giữa dòng sông rồi biến mất.
  4. Phân tích tác dụng với nhân vật: hoàn thiện vẻ đẹp nhân hậu, thuỷ chung, trọng ân nghĩa, khát khao được giải oan.
  5. Phân tích tác dụng với tư tưởng: ước mơ công bằng, đồng thời sự minh oan muộn màng cho thấy bi kịch không thể cứu vãn trong hiện thực.
  6. Đánh giá: so với truyện cổ tích gốc, phần kỳ ảo do Nguyễn Dữ thêm vào làm truyện sâu sắc hơn ra sao; kết bài ngắn.

Bước so sánh với truyện cổ tích gốc là điểm cộng lớn nếu bạn nắm chắc. Nếu không nhớ rõ truyện gốc, hãy bỏ bước này, đừng đoán chi tiết. Một bài chắc chắn từng ý luôn tốt hơn một bài nhiều ý nhưng có chỗ sai.

Đưa vào bài thi: câu dẫn, nhầm lẫn, câu hỏi ôn

Câu dẫn tự viết, đặt trước đoạn phân tích yếu tố kỳ ảo:

  • "Trong truyện truyền kỳ, cái kỳ ảo không phải để thoát khỏi đời sống mà là một con đường vòng để trở về với nó."
  • "Thế giới kỳ ảo càng lộng lẫy thì bi kịch trần gian càng hiện rõ, bởi nó cho thấy những gì con người không có được ở chính cõi đời mình."
  • Nhầm lẫn 1: gọi Chuyện người con gái Nam Xương là truyện cổ tích; đây là truyện truyền kỳ có tác giả, dựa trên truyện cổ.
  • Nhầm lẫn 2: chỉ nói kỳ ảo "làm truyện hấp dẫn" mà quên lớp nhân vật và lớp tư tưởng.
  • Nhầm lẫn 3: đánh đồng truyền kỳ với hiện thực huyền ảo hiện đại; hai hiện tượng có điểm gần nhau nhưng thuộc những thời đại, quan niệm nghệ thuật khác hẳn.
  • Ôn tập: Nêu ba điểm khác giữa Chuyện người con gái Nam Xương và truyện Vợ chàng Trương. Phân tích tác dụng của chi tiết Vũ Nương hiện về rồi biến mất. Cõi âm trong Chuyện chức phán sự đền Tản Viên phản chiếu điều gì của cõi trần?

Khi ôn, bạn nên ghi cho mỗi truyện truyền kỳ đã học hai cột: chi tiết kỳ ảo và cái thực tương ứng mà nó soi chiếu. Hai cột ấy gần như là dàn ý sẵn cho câu hỏi về tác dụng của yếu tố kỳ ảo.

Câu hỏi thường gặp

Truyện truyền kỳ có phải là truyện dân gian không?

Không. Truyện truyền kỳ có tác giả cụ thể, viết thành văn bằng chữ Hán, thuộc văn học trung đại bác học. Nó có thể lấy chất liệu từ truyện dân gian, như Chuyện người con gái Nam Xương dựa trên truyện Vợ chàng Trương, nhưng đã được tác giả viết lại với dụng ý riêng.

Vì sao truyện truyền kỳ hay có địa danh và triều đại cụ thể?

Vì truyền kỳ muốn người đọc tin vào câu chuyện, nên đặt cái kỳ ảo trên nền một không gian và thời gian có thật. Sự cụ thể ấy cũng giúp tác giả kín đáo nói về hiện thực xã hội của một thời, khiến truyện vừa li kỳ vừa có giá trị phản ánh.

Trả lời câu hỏi tác dụng của yếu tố kỳ ảo cần mấy ý?

Nên có ba ý: tạo sự hấp dẫn và màu sắc li kỳ cho truyện, hoàn thiện vẻ đẹp hoặc số phận nhân vật, và thể hiện tư tưởng của tác giả, như ước mơ công lý hay sự phê phán hiện thực. Nếu có thời gian, thêm ý cái kỳ ảo làm bi kịch sâu hơn sẽ giúp bài nổi bật.

Lời bình cuối truyện truyền kỳ có cần đưa vào bài phân tích không?

Nếu đề cho văn bản có lời bình hoặc bạn nắm chắc nội dung lời bình, nên nhắc đến vì đó là nơi tác giả trực tiếp bày tỏ quan điểm. Nếu không chắc, chỉ cần nói tác giả thể hiện thái độ qua cách kể và cách kết truyện, tránh dẫn sai.

Truyền kỳ và hiện thực huyền ảo giống nhau không?

Cả hai đều kết hợp cái kỳ lạ với đời sống thực, nhưng truyền kỳ là thể loại trung đại dựa trên quan niệm về thần linh, cõi âm của thời đó, còn hiện thực huyền ảo là khuynh hướng hiện đại thế kỷ XX. Khi làm bài, chỉ nên so sánh khi đề yêu cầu và cần nói rõ khác biệt thời đại.

Ngoài Nguyễn Dữ, có tác giả truyền kỳ Việt Nam nào khác nên biết?

Bạn có thể biết thêm Truyền kỳ tân phả, tập truyện thường được gắn với tên Đoàn Thị Điểm. Tuy vậy, với yêu cầu ôn thi phổ thông, nắm chắc Truyền kỳ mạn lục và hai truyện trong chương trình là đủ, không cần dẫn quá nhiều tên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138