LyLuan.comLý Luận
Bản chất và chức năng văn học

Văn học là gì: định nghĩa, đặc trưng và cách trình bày trong bài lý luận

Văn học là nghệ thuật ngôn từ: dùng chữ để dựng hình tượng về đời sống và bày tỏ thái độ. Định nghĩa, bốn đặc trưng, bảng phân biệt và câu dẫn mẫu cho bài thi.

A Vietnamese high school girl seen from behind at a classroom desk by the window, writing in a notebook beside two stacked novels, soft morning light, indigo tones

Văn học là loại hình nghệ thuật dùng ngôn từ làm chất liệu để xây dựng hình tượng, qua đó phản ánh đời sống và bày tỏ cách nhìn, tình cảm của người viết về con người và thế giới. Nói gọn cho dễ nhớ: văn học là nghệ thuật ngôn từ. Hội hoạ có màu sắc, âm nhạc có âm thanh, còn nhà văn chỉ có chữ, và từ chữ ấy người đọc tự dựng lên trong đầu một làng Vũ Đại, một dòng sông Đà hay một nàng Kiều.

Định nghĩa trên có ba vế bạn nên tách ra khi học: chất liệu (ngôn từ), cách thể hiện (hình tượng) và mục đích (nói về đời sống, về con người theo một thái độ riêng). Phần dưới đi lần lượt qua các lớp nghĩa của chữ “văn học”, bốn đặc trưng, cách phân biệt văn học với các loại văn bản khác, ví dụ trong tác phẩm, cách đưa khái niệm này vào bài thi và những chỗ học sinh hay hiểu lệch.

Ba lớp nghĩa của chữ “văn học” bạn cần tách bạch

Chữ “văn học” được dùng theo ít nhất ba nghĩa, và nhiều bài làm bị rối chỉ vì trộn chúng vào nhau. Lớp nghĩa rộng nhất gắn với lối nhìn thời xưa: văn là mọi thứ viết thành chữ có giá trị, gồm cả sử, triết, chiếu, biểu, hịch, cáo. Vì thế trong văn học trung đại Việt Nam, Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn hay Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi vừa là văn bản chính luận phục vụ việc nước, vừa được học như tác phẩm văn chương. Người xưa không tách văn, sử, triết thành những ô riêng như ngày nay.

Lớp nghĩa thứ hai, hẹp hơn và là nghĩa dùng trong lý luận hiện đại, là văn chương nghệ thuật: thơ, truyện, kịch, kí, những sáng tác lấy hình tượng làm phương thức chính. Khi đề thi hỏi “văn học là gì”, “chức năng của văn học” hay “văn học và hiện thực”, gần như luôn hiểu theo nghĩa này.

Lớp nghĩa thứ ba là văn học như một ngành học, một bộ môn khoa học nghiên cứu văn chương, gồm lý luận văn học, lịch sử văn học và phê bình văn học. Môn Ngữ văn ở trường phổ thông mượn một phần kiến thức của ngành này, chẳng hạn khái niệm đề tài, chủ đề, nhân vật, phong cách.

Mẹo nhỏ khi viết: nếu đề cho một nhận định có chữ “văn chương”, bạn cứ hiểu là văn học theo nghĩa thứ hai, đừng mở rộng sang báo chí hay khảo cứu. Còn nếu bàn về văn học trung đại, nên nói một câu cho thấy bạn biết quan niệm “văn” thời đó rộng hơn bây giờ, đó là dấu hiệu của người hiểu lịch sử khái niệm.

Bốn đặc trưng làm nên văn học

Chất liệu là ngôn từ. Ngôn từ không nhìn thấy, không sờ thấy như màu hay đá; nó tác động qua trí tưởng tượng. Điểm yếu là không trực quan, điểm mạnh là đi được vào nơi mắt không thấy: ý nghĩ, kí ức, giấc mơ, những giằng xé trong lòng nhân vật. Đoạn Mị cầm nắm lá ngón định tự tử rồi lại thôi vì thương cha trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài mở ra cả một đời sống bên trong mà máy quay khó ghi trực tiếp.

Phương thức phản ánh là hình tượng. Văn học không định nghĩa cái nghèo, nó dựng một bà cụ Tứ lần đầu nhìn thấy nàng dâu trong Vợ nhặt của Kim Lân. Hình tượng là một bức tranh đời sống cụ thể, cá biệt mà vẫn chứa ý nghĩa khái quát. Đó là lý do người đọc nhớ nhân vật lâu hơn nhớ một nhận xét.

Có hư cấu nhưng phải chân thật. Nhà văn được tưởng tượng ra người và việc không có thật; làng Vũ Đại của Nam Cao không có trên bản đồ hành chính. Nhưng cái hư cấu ấy phải đúng với logic của đời sống và tâm lý. Lý luận gọi đó là chân thật nghệ thuật, khác với chân thật của sự kiện.

Mang dấu ấn chủ thể sáng tạo. Hai nhà văn viết cùng một đề tài vẫn cho hai tác phẩm khác nhau, vì mỗi người nhìn đời bằng vốn sống, cảm xúc và tư tưởng riêng. Đặc trưng này về sau dẫn tới khái niệm phong cách nghệ thuật.

Nghiêng về cảm xúc và giá trị. Văn bản khoa học hướng tới cái đúng; văn học ngoài cái đúng còn hỏi cái gì đáng thương, đáng quý, đáng cười. Thái độ ấy thấm vào từng chữ, từ cách đặt tên nhân vật đến nhịp câu.

Phân biệt văn học với văn bản thông tin, lịch sử và báo chí

Đề đọc hiểu và đề lý luận đều hay buộc bạn chỉ ra vì sao một văn bản là văn chương. Bảng dưới đặt các loại văn bản cạnh nhau theo những tiêu chí giáo viên hay dùng khi chấm phần giải thích.

Tiêu chíVăn học (văn chương nghệ thuật)Văn bản lịch sử, báo chíVăn bản khoa học, thông tin
Mục đích chínhTác động vào cảm xúc, nhận thức, thị hiếu thẩm mỹGhi lại, đưa tin sự kiện có thậtTruyền đạt tri thức chính xác
Cách nóiHình tượng, hình ảnh, nhiều tầng nghĩaSự kiện, nhân chứng, mốc thời gianKhái niệm, số liệu, lập luận logic
Hư cấuĐược phép, miễn chân thật nghệ thuậtKhông được phépKhông được phép
NghĩaĐa nghĩa, mỗi người đọc hiểu một tầngĐơn nghĩa, cần rõ ràngĐơn nghĩa, cần chính xác
Dấu ấn người viếtRất đậm, thành phong cáchCó nhưng phải tiết chếHạn chế tối đa
Ví dụHai đứa trẻ của Thạch LamMột bản tin về phiên chợ quêBài giới thiệu cách trồng lúa nước

Ranh giới không phải lúc nào cũng sắc. Kí, phóng sự, tùy bút đứng ở vùng giáp ranh: chúng dựa vào người thật việc thật nhưng vẫn dùng hình tượng và giọng riêng. Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân là ví dụ quen thuộc: con sông có thật, nhưng sông Đà “hung bạo và trữ tình” là sông Đà đã qua con mắt và ngòi bút một nghệ sĩ.

Soi định nghĩa vào ba tác phẩm trong chương trình

Chí Phèo của Nam Cao: hư cấu mà thật. Không có người nào tên Chí Phèo trong sổ hộ tịch, nhưng quá trình một người nông dân lương thiện bị nhà tù và cường hào đẩy thành “con quỷ dữ” rồi khao khát quay về lương thiện lại thật đến mức người đọc nhiều thế hệ vẫn nhận ra. Đây là chỗ minh hoạ rõ nhất cho đặc trưng hư cấu và chân thật nghệ thuật.

Truyện Kiều của Nguyễn Du: sức mạnh của chữ. Hai câu “Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa” không vẽ một nét nào, vậy mà người đọc thấy được cả một khoảng xanh trải rộng, điểm vài chấm trắng, thấy cả không khí trong trẻo của tiết xuân. Ngôn từ ở đây làm việc của màu sắc và bố cục, chỉ khác là bức tranh nằm trong trí tưởng tượng người đọc.

Hai đứa trẻ của Thạch Lam: văn học không cần chuyện ly kỳ. Truyện gần như không có biến cố: chị em Liên và An ngồi đợi chuyến tàu đêm qua phố huyện. Cái làm nên văn chương là cảm xúc, là cách nhà văn nhìn những kiếp người nhỏ bé và niềm mong ước mơ hồ về một thế giới sáng hơn. Ví dụ này giúp bạn bác bỏ quan niệm “văn học là kể chuyện hay”.

Khi viết, chỉ cần chọn một trong ba ví dụ cho mỗi đặc trưng, phân tích một chi tiết rồi quay về khái niệm. Đừng kể lại cốt truyện; giám khảo đã biết truyện, họ muốn thấy bạn dùng truyện để chứng minh điều gì.

Đưa khái niệm “văn học” vào bài thi

Khái niệm này hiếm khi là đề riêng, nhưng xuất hiện ở phần giải thích của rất nhiều đề lý luận. Bạn có thể dùng theo trình tự sau.

  1. Ở phần giải thích, viết một câu định nghĩa gọn, có đủ ba vế: “Văn học là nghệ thuật ngôn từ, dùng hình tượng để tái hiện đời sống và gửi gắm cách nhìn của nhà văn về con người”.
  2. Chọn đúng đặc trưng mà nhận định đang nói tới. Nhận định bàn về chi tiết thì nhấn đặc trưng hình tượng; bàn về cá tính thì nhấn dấu ấn chủ thể; bàn về hiện thực thì nhấn hư cấu và chân thật.
  3. Viết một câu nối từ khái niệm sang tác phẩm, ví dụ: “Bởi văn học nói bằng hình tượng chứ không bằng định nghĩa, nên nỗi đói trong Vợ nhặt hiện ra qua nồi cháo cám chứ không qua những con số”.
  4. Phân tích ngắn một chi tiết làm bằng chứng, rồi đóng đoạn bằng một câu trở lại lý luận.
  5. Ở phần bàn luận mở rộng, có thể nêu vùng giáp ranh như kí, phóng sự để cho thấy bạn không hiểu định nghĩa một cách máy móc.

Câu dẫn mẫu cho mở bài một đề lý luận: “Người ta có thể đọc sử để biết một thời đã diễn ra những gì, nhưng muốn biết con người thời ấy đã sống, đã thương, đã sợ ra sao thì phải tìm đến văn học, thứ nghệ thuật dùng chữ để dựng lại đời sống từ bên trong.” Câu này tự viết, bạn nên sửa theo giọng mình thay vì chép nguyên.

Những nhầm lẫn hay gặp khi định nghĩa văn học

Phần lớn lỗi không nằm ở việc không biết định nghĩa, mà ở việc hiểu một vế quá hẹp hoặc quá rộng.

Hiểu chưa đúngHiểu cho đúng
Văn học là kể lại những gì có thậtVăn học được hư cấu; cái cần là chân thật nghệ thuật, không phải đúng từng sự kiện
Văn học là viết cho hay, cho bay bổngLời văn đẹp chỉ là một phần; văn chương còn phải nói được điều gì về con người
Cứ có vần là thơ, cứ có chuyện là truyệnThể loại có dấu hiệu hình thức, nhưng chất văn nằm ở hình tượng và tư tưởng
Văn học chỉ để giải trí hoặc chỉ để giáo dụcVăn học có nhiều chức năng đan vào nhau, đi qua con đường thẩm mỹ
Hình tượng chỉ là hình ảnh đẹpHình tượng có thể là nhân vật, cảnh vật, một chi tiết, kể cả cái xấu được nhìn bằng con mắt nghệ thuật
Định nghĩa phải học thuộc nguyên văn sáchGiám khảo cần bạn nắm đủ vế và dùng được; diễn đạt bằng lời mình thường tốt hơn

Một nhầm lẫn khác ít ai để ý: coi “văn học” và “văn bản văn học” là một. Văn bản là lớp chữ trên trang giấy; tác phẩm chỉ thực sự sống khi có người đọc. Ý này sẽ cần đến khi bạn học sang phần tiếp nhận văn học.

Câu hỏi ôn tập và gợi ý trả lời ngắn

Tự trả lời trước, sau đó đối chiếu với gợi ý. Mỗi câu nên trả lời trong ba đến năm dòng, có ít nhất một dẫn chứng.

  1. Văn học khác hội hoạ ở chất liệu nào, và khác biệt ấy cho văn học lợi thế gì? Gợi ý: ngôn từ, đi vào được đời sống bên trong.
  2. Vì sao một nhân vật hư cấu vẫn được coi là “thật”? Gợi ý: phân biệt chân thật sự kiện và chân thật nghệ thuật, dẫn Chí Phèo.
  3. Hãy chỉ ra hai dấu hiệu cho thấy Người lái đò sông Đà là văn chương chứ không phải bài địa lý. Gợi ý: hình tượng hoá con sông, giọng riêng của Nguyễn Tuân.
  4. Theo bạn, truyện không có cốt truyện gay cấn như Hai đứa trẻ hấp dẫn người đọc nhờ đâu? Gợi ý: cảm xúc, không khí, cách nhìn con người.
  5. Viết một câu định nghĩa văn học bằng lời của bạn, không quá ba mươi chữ, có đủ chất liệu, phương thức và mục đích.

Nếu trả lời trôi chảy năm câu này, bạn đã có nền đủ chắc để học tiếp các bài về văn học và hiện thực, chức năng của văn học và phong cách nhà văn.

Câu hỏi thường gặp

Văn học và văn chương có phải là một không?

Trong lý luận hiện đại, hai từ thường dùng thay nhau để chỉ sáng tác nghệ thuật bằng ngôn từ. Chữ văn học đôi khi còn chỉ cả ngành nghiên cứu, còn văn chương thiên về bản thân tác phẩm và vẻ đẹp lời văn.

Ca dao, truyện cổ tích có được coi là văn học không?

Có. Đó là văn học dân gian, sáng tác tập thể và truyền miệng, nhưng vẫn dùng ngôn từ để xây dựng hình tượng như cô Tấm, chàng Thạch Sanh hay hình ảnh tấm lụa đào trong ca dao, nên vẫn mang đủ đặc trưng của văn học.

Kí có phải văn học không khi viết về người thật việc thật?

Kí là thể loại văn học đặc biệt, dựa trên sự thật nhưng vẫn có hình tượng, có cảm xúc và giọng riêng của người viết. Điều kí không được làm là bịa ra sự kiện, còn cách nhìn và cách kể vẫn là sáng tạo.

Có cần học thuộc nguyên văn định nghĩa văn học trong sách không?

Không nhất thiết. Bạn cần nắm đủ ba vế là chất liệu ngôn từ, phương thức hình tượng và mục đích phản ánh đời sống kèm thái độ người viết, rồi diễn đạt chính xác bằng lời mình và dùng được trong bài.

Đề thi học sinh giỏi có hỏi trực tiếp văn học là gì không?

Ít khi hỏi trần trụi như vậy, nhưng các nhận định về bản chất văn chương rất hay gặp. Muốn giải thích những nhận định ấy cho đúng, bạn vẫn phải quay về định nghĩa và các đặc trưng của văn học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138