LyLuan.comLý Luận
Tiếp nhận và phê bình

Tiếp cận xã hội học khi đọc văn: đặt tác phẩm vào thời đại mà không đọc thô

Hướng tiếp cận xã hội học trong văn học là gì, đọc Vợ nhặt, Chí Phèo trong hoàn cảnh xã hội ra sao, năm bước vận dụng và lỗi xã hội học dung tục cần tránh.

A Vietnamese grandmother and granddaughter looking at old family photographs spread on a low wooden table at home, top-down angle, soft lamplight, sepia and indigo tones

Tiếp cận xã hội học là cách đọc tác phẩm văn học trong quan hệ với xã hội đã sinh ra nó: hoàn cảnh lịch sử, các tầng lớp, phong tục, đời sống vật chất và tinh thần của thời đại. Cách đọc này trả lời câu hỏi tác phẩm phản ánh và lên tiếng về đời sống xã hội như thế nào.

Ở nhà trường Việt Nam, đây là hướng tiếp cận quen thuộc nhất, có mặt trong mọi phần "hoàn cảnh sáng tác" và "giá trị hiện thực". Quen nên cũng dễ dùng sai. Bài dưới đây nói rõ hướng tiếp cận này là gì, từ đâu ra, vận dụng qua năm bước với Vợ nhặt và Chí Phèo, rồi chỉ ra giới hạn và lỗi "đọc thô" cần tránh.

Tiếp cận xã hội học là gì: nói đơn giản và nói theo giáo trình

Hãy hình dung một bức ảnh gia đình chụp từ bảy mươi năm trước. Nhìn kỹ quần áo, đồ đạc, nét mặt, bạn đoán được phần nào cuộc sống thời ấy. Đọc văn theo hướng xã hội học cũng là nhìn tác phẩm như vậy, nhưng sâu hơn: không chỉ tìm dấu vết thời đại trong tác phẩm, mà hỏi vì sao thời đại ấy lại sinh ra tác phẩm này, và tác phẩm nói gì về thời đại.

Theo cách trình bày phổ biến, tiếp cận xã hội học coi văn học là một hiện tượng xã hội. Tác phẩm được giải thích qua các nhân tố bên ngoài văn bản: điều kiện lịch sử, quan hệ giữa các tầng lớp, thể chế, phong tục, đời sống kinh tế, tâm lý cộng đồng. Đồng thời, hướng này chú ý tác động ngược lại của văn học lên xã hội: tác phẩm có thể phơi bày, phê phán, cảm thông hay góp phần thay đổi nhận thức của người đọc về đời sống.

Trong lịch sử lý luận, hướng tiếp cận này phát triển mạnh từ thế kỷ mười chín. Hippolyte Taine, nhà nghiên cứu người Pháp, thường được nhắc với quan niệm giải thích văn học bằng ba nhân tố: chủng tộc, môi trường và thời điểm. Bạn không cần dùng nguyên khung ba nhân tố ấy trong bài thi, nhưng biết nguồn gốc giúp hiểu vì sao hướng này luôn bắt đầu bằng việc hỏi về hoàn cảnh.

Hướng xã hội học đặt những câu hỏi nào cho một tác phẩm

Bảng dưới gom các câu hỏi chính của hướng tiếp cận này, kèm ví dụ trả lời ngắn khi đọc Chí Phèo của Nam Cao. Bạn có thể dùng bảng như một danh sách kiểm khi chuẩn bị dẫn chứng.

Câu hỏiNhằm làm rõÁp vào Chí Phèo
Tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh nào?Bối cảnh lịch sử, đời sống lúc sáng tácNông thôn Bắc Bộ trước Cách mạng tháng Tám, đời sống người nông dân cùng cực
Tác phẩm nói về tầng lớp nào?Quan hệ xã hội được phản ánhQuan hệ giữa cường hào như Bá Kiến với người cố nông như Chí
Số phận nhân vật do đâu mà ra?Sức ép của hoàn cảnh lên con ngườiNhà tù và sự thao túng của cường hào đẩy anh canh điền hiền lành thành kẻ say, kẻ rạch mặt ăn vạ
Thái độ của tác giả trước xã hội ấy?Cảm hứng phê phán, cảm thôngPhơi bày quá trình tha hoá và cảm thông với khát vọng hoàn lương của Chí
Tác phẩm tác động gì đến người đọc?Chức năng xã hội của văn họcBuộc người đọc nhìn thấy con người bị cướp mất quyền làm người

Bạn sẽ nhận ra phần lớn câu hỏi này đã quen từ các tiết học. Điều hướng xã hội học thêm vào là sự có ý thức: biết mình đang đọc từ góc xã hội, nên cũng biết góc này soi rõ điều gì và để tối điều gì.

Vận dụng qua năm bước: ví dụ Vợ nhặt của Kim Lân

Năm bước dưới đây biến phần "hoàn cảnh" thành công cụ phân tích thật, thay vì một đoạn giới thiệu chép sẵn.

  1. Xác định bối cảnh cụ thể: truyện lấy bối cảnh nạn đói năm Ất Dậu 1945 ở một xóm ngụ cư; tiền thân của truyện là một tiểu thuyết viết dở sau Cách mạng.
  2. Tìm dấu vết bối cảnh trong văn bản: người chết đói ngổn ngang, tiếng quạ, mùi gây của xác người, bữa cơm ngày đói với nồi cháo cám.
  3. Nối dấu vết với số phận nhân vật: chính cái đói khiến một người đàn bà theo Tràng về chỉ sau vài câu nói đùa và mấy bát bánh đúc; con người bị đẩy tới chỗ giá trị rẻ mạt.
  4. Chỉ ra thái độ tác giả trước hoàn cảnh: Kim Lân không chỉ tả cái đói mà tập trung vào niềm khao khát sống, khao khát mái ấm của những người nghèo ngay giữa nạn đói.
  5. Đánh giá ý nghĩa xã hội và nhân văn: tác phẩm vừa là chứng tích về một thảm cảnh, vừa khẳng định phẩm giá và sức sống của con người trong hoàn cảnh tận cùng.

Để ý bước năm: nó không dừng ở "phản ánh hiện thực". Một bài đọc theo hướng xã hội học tốt luôn đi từ hiện thực tới con người, từ hoàn cảnh tới phẩm giá, nhờ đó tránh được việc biến tác phẩm thành tài liệu lịch sử.

Hướng xã hội học mạnh ở đâu

Thế mạnh đầu tiên là giúp hiểu những chi tiết mà người đọc hôm nay dễ bỏ qua. Học sinh lớn lên trong đời sống đủ ăn có thể không hình dung nổi vì sao một nồi cháo cám lại khiến cả nhà lặng đi trong Vợ nhặt. Đặt chi tiết ấy vào nạn đói, bạn hiểu ngay sức nặng của nó.

Thế mạnh thứ hai là làm rõ chức năng nhận thức của văn học. Nhiều tác phẩm hiện thực giai đoạn 1930 đến 1945, như truyện của Nam Cao hay Vũ Trọng Phụng, được viết ra để người đọc thấy rõ những bất công và lố bịch của xã hội đương thời. Không đọc theo hướng xã hội, người đọc khó thấy hết tầm của những trang ấy.

Thế mạnh thứ ba là giúp so sánh. Hai tác phẩm cùng viết về người nông dân nhưng ở hai thời kỳ khác nhau sẽ cho hai bức tranh khác; hướng xã hội học giải thích được vì sao lại khác như vậy. Đây là lợi thế lớn khi gặp đề so sánh hoặc đề yêu cầu liên hệ mở rộng.

Một ví dụ khác: Hạnh phúc của một tang gia trong Số đỏ

Hướng xã hội học không chỉ hợp với những trang viết về cái đói, cái nghèo. Đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng là ví dụ ở đầu kia: xã hội thành thị những năm ba mươi thế kỷ hai mươi, nơi một lớp người chạy theo lối sống "văn minh", "Âu hoá" một cách hời hợt.

Đọc theo hướng xã hội học, bạn hỏi: vì sao một đám tang lại thành dịp vui của cả gia đình? Câu trả lời nằm ở quan hệ tiền bạc, ở chuyện chia gia tài, ở thói khoe khoang và chạy theo hình thức của một tầng lớp thị dân mới. Mỗi thành viên trong gia đình vui vì một lý do riêng, và tất cả những niềm vui ấy cùng phơi bày một lối sống giả dối, nơi đạo hiếu chỉ còn là màn trình diễn trước thiên hạ.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, bạn mới đọc được một nửa. Sức mạnh của đoạn trích còn nằm ở giọng trào phúng, ở nghệ thuật dựng cảnh đám ma như một đám rước, ở những chi tiết phóng đại có chủ ý. Đây chính là chỗ hướng xã hội học cần được bổ sung bằng phân tích nghệ thuật: hiện thực xã hội cho biết nhà văn cười cái gì, còn nghệ thuật trào phúng cho biết vì sao tiếng cười ấy còn sắc đến hôm nay.

Giới hạn và lỗi đọc thô cần tránh

Khi bị dùng một cách máy móc, hướng tiếp cận này trở thành cái mà giới nghiên cứu gọi là xã hội học dung tục: giản lược tác phẩm thành tài liệu xã hội. Bảng dưới chỉ các biểu hiện hay gặp trong bài làm.

Lỗi đọc thôBiểu hiện trong bàiCách sửa
Đồng nhất nhân vật với tầng lớpBá Kiến xấu vì là địa chủ, Chí tốt vì là cố nôngPhân tích tính cách cụ thể, sự phức tạp bên trong nhân vật
Biến tác phẩm thành tư liệuChỉ dùng tác phẩm để kể lại xã hội thời đóLuôn hỏi tác phẩm nói về con người điều gì
Bỏ quên hình thứcKhông nhắc tới kết cấu, giọng kể, ngôn từChỉ ra hình thức nào làm hiện thực ấy có sức ám ảnh
Phần hoàn cảnh quá dàiMở bài dài nửa trang về lịch sửGiữ hoàn cảnh ngắn, chỉ nêu điều trực tiếp giúp hiểu chi tiết
Đánh giá theo tiêu chí ngoài văn họcKhen chê tác phẩm chỉ theo việc nó nói về aiĐánh giá bằng giá trị nghệ thuật và nhân văn

Câu nên có trong phần bàn luận: hoàn cảnh xã hội giải thích được nhiều điều về tác phẩm, nhưng không giải thích được tất cả, vì tác phẩm còn là sáng tạo riêng của một cá tính nghệ thuật.

Câu dẫn mẫu, nhầm lẫn và câu hỏi ôn tập

Các câu dẫn dưới đây tự viết, dùng ở phần giải thích hoặc bàn luận khi đề liên quan quan hệ văn học và xã hội. Sau đó là vài nhầm lẫn và câu hỏi ôn tập.

  • "Đặt tác phẩm vào hoàn cảnh ra đời không phải để thu nhỏ nó thành tài liệu, mà để hiểu vì sao những trang văn ấy lại mang sức nặng như vậy."
  • "Hiện thực xã hội là chất liệu, nhưng cách nhà văn nhìn và tổ chức chất liệu ấy mới làm nên tác phẩm."
  • Nhầm lẫn: coi "tiếp cận xã hội học" và "giá trị hiện thực" là một. Giá trị hiện thực là một phẩm chất của tác phẩm; tiếp cận xã hội học là một cách đọc.
  • Nhầm lẫn: nghĩ hướng xã hội học chỉ dùng cho văn học hiện thực. Thơ trữ tình cũng có thể đọc trong quan hệ với đời sống xã hội, dù kết quả khác.
  • Câu hỏi ôn tập: nêu năm câu hỏi của hướng xã hội học; vận dụng năm bước cho một tác phẩm khác Vợ nhặt; chỉ ra hai biểu hiện xã hội học dung tục và cách sửa.

Khi gặp đề bàn về quan hệ văn học và hiện thực, bạn có thể dùng hiểu biết về hướng tiếp cận này ở phần bàn luận, nói rõ cả chỗ mạnh lẫn giới hạn, để bài có tầm khái quát.

Câu hỏi thường gặp

Tiếp cận xã hội học khác gì phân tích hoàn cảnh sáng tác?

Phân tích hoàn cảnh sáng tác chỉ là bước đầu. Tiếp cận xã hội học đi xa hơn: nối hoàn cảnh với chi tiết, số phận nhân vật, thái độ tác giả và tác động của tác phẩm lên người đọc, xã hội.

Hippolyte Taine có vai trò gì với hướng tiếp cận này?

Taine là nhà nghiên cứu người Pháp thế kỷ mười chín, thường được nhắc với quan niệm giải thích văn học bằng chủng tộc, môi trường và thời điểm. Ông là một trong những người đặt nền cho cách đọc văn gắn với xã hội.

Xã hội học dung tục là gì?

Đó là cách dùng hướng xã hội học một cách máy móc: đồng nhất nhân vật với tầng lớp, biến tác phẩm thành tư liệu, bỏ qua hình thức nghệ thuật và đánh giá tác phẩm bằng tiêu chí ngoài văn học.

Đọc thơ trữ tình có dùng được hướng xã hội học không?

Có, nhưng phải tinh tế hơn. Có thể hỏi vì sao một thời đại lại sinh ra những tiếng nói trữ tình như vậy, chẳng hạn nỗi buồn cá nhân trong Thơ mới. Tuy vậy, cần kết hợp với phân tích hình thức để không đọc thơ như tài liệu.

Có nên viết phần hoàn cảnh ra đời dài trong bài thi không?

Không nên. Chỉ nêu những yếu tố hoàn cảnh giúp hiểu trực tiếp các chi tiết sẽ phân tích. Phần hoàn cảnh dài chép sẵn làm bài loãng và chiếm thời gian của phần phân tích.

Hướng xã hội học có còn phù hợp khi đọc văn học hôm nay không?

Vẫn phù hợp, nhất là với văn học hiện thực và các tác phẩm gắn với biến động lịch sử. Điều cần là kết hợp nó với các hướng khác như thi pháp, để vừa thấy đời sống trong tác phẩm vừa thấy nghệ thuật làm nên tác phẩm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138