LyLuan.comLý Luận
Giải thích nhận định lý luận

Giải nghĩa nhận định lý luận văn học: bóc từ khoá, đọc ẩn dụ, viết lại bằng lời mình

Cách giải nghĩa một nhận định lý luận văn học trong đề thi: tách vế, bóc từ khoá, đọc hình ảnh ẩn dụ, xác định vấn đề lý luận rồi viết lại thành đoạn giải thích gọn.

Yellow highlighter in hand, a Vietnamese teenage boy seen from behind marks phrases on blank sheets of paper at a study corner at home, close over-the-shoulder angle, warm lamp light

Giải nghĩa một nhận định lý luận văn học là chuyển câu nói cô đặc, nhiều khi giàu hình ảnh, thành một ý hiểu rõ ràng: nhận định đang bàn về vấn đề lý luận nào, khẳng định điều gì, phủ định điều gì. Muốn vậy, bạn tách nhận định thành từng vế, giải nghĩa từ khoá và hình ảnh ẩn dụ, rồi gom lại bằng một câu của chính mình.

Phần giải thích chỉ chiếm chừng một phần năm bài làm, nhưng nó quyết định bài đi đúng hướng hay lạc đề. Hiểu sai một từ khoá ở bước này thì toàn bộ phần chứng minh phía sau chứng minh cho một điều đề không hỏi. Dưới đây là quy trình năm bước, bảng đọc các hình ảnh ẩn dụ hay gặp, một ví dụ làm mẫu với nhận định giả định, cùng những lỗi cần tránh.

Vì sao phần giải thích nhận định hay bị viết hỏng

Nhận định lý luận thường ngắn và nén. Người nói đã đi qua cả một quá trình suy nghĩ rồi mới chốt lại thành một câu, có khi chỉ một hình ảnh. Người làm bài phải đi ngược lại quá trình ấy: mở câu nói ra, tìm xem nó trả lời câu hỏi nào về văn học. Khó ở chỗ ta quen đọc nhanh, gặp câu quen là gật đầu, và viết phần giải thích bằng cách nhắc lại nhận định với vài chữ khác đi.

Ba kiểu hỏng gặp nhiều nhất. Kiểu thứ nhất là chép lại: đổi "văn chương" thành "văn học", đổi "người thợ" thành "người viết", rồi coi như đã giải thích. Kiểu thứ hai là giải thích từng chữ như từ điển: định nghĩa "nhà văn là người sáng tác văn học" mà không nói chữ ấy mang nghĩa gì trong chính nhận định. Kiểu thứ ba là giải thích lan man: viết hai trang lý luận chung về văn học, chưa chạm vào điều riêng của câu đề cho.

Một phần giải thích tốt thường chỉ dài một đoạn, chừng tám đến mười hai câu, và trả lời được ba câu hỏi: các từ khoá nghĩa là gì, các vế liên hệ với nhau ra sao, cả nhận định khẳng định điều gì. Khi đã trả lời gọn ba câu ấy, bạn có một "ý chủ" để mọi phần sau bám theo.

Quy trình năm bước giải nghĩa một nhận định

Bạn có thể làm năm bước này trên giấy nháp trong khoảng năm đến bảy phút. Đừng bỏ bước nào, kể cả khi thấy nhận định quen.

  1. Chép nhận định và gạch chân từ khoá. Từ khoá là những chữ mang nghĩa nặng nhất: danh từ chỉ khái niệm (nhà văn, hiện thực, chi tiết, người đọc), động từ thể hiện quan hệ (phản ánh, làm nên, khơi), từ phủ định và từ chỉ mức độ (không cần, chỉ, phải, trước hết).
  2. Tách vế. Đánh dấu chỗ có "nhưng", "mà", "không… mà…", "chẳng những… mà còn…". Mỗi vế thường là một ý. Nhận định có cấu trúc phủ định rồi khẳng định thì vế phủ định cho biết người nói đang phản bác quan niệm nào.
  3. Giải nghĩa từng từ khoá trong ngữ cảnh nhận định. Nghĩa đen trước, nghĩa trong văn học sau. Với hình ảnh ẩn dụ, hỏi: hình ảnh ấy có đặc điểm gì, đặc điểm nào được mượn để nói về văn học.
  4. Xác định vấn đề lý luận. Nhận định bàn về văn học và hiện thực, về nhà văn, về tác phẩm, về thể loại hay về người đọc? Gọi tên vấn đề giúp bạn biết lấy kiến thức lý luận nào để soi.
  5. Gom lại thành một câu của mình. Câu này bắt đầu kiểu "Nhận định khẳng định rằng…". Nếu không viết được câu ấy, nghĩa là bạn chưa hiểu, cần quay lại bước ba.

Bước năm là phép thử quan trọng nhất. Câu tự viết phải nói được ý chủ mà không lặp lại nguyên các chữ của nhận định. Khi viết vào bài, câu ấy đứng ở cuối đoạn giải thích, làm cầu nối sang phần chứng minh.

Bảng đọc các hình ảnh ẩn dụ hay gặp trong nhận định

Nhiều nhận định nổi tiếng nói bằng hình ảnh chứ không bằng thuật ngữ. Bảng dưới gom những hình ảnh hay xuất hiện, nghĩa đen và nghĩa thường được hiểu khi bàn về văn học. Đây là gợi ý để luyện cách đọc, khi gặp trong đề bạn vẫn phải đọc theo ngữ cảnh câu cụ thể.

Hình ảnhĐặc điểm được mượnNghĩa thường hiểu trong văn học
Tấm gươngPhản chiếu cái đứng trước nóVăn học phản ánh đời sống; cần hỏi thêm gương ấy phẳng hay có góc nhìn riêng
Người thợ khéo tayLàm đúng mẫu, đều tay, không cần nghĩ mớiLối viết theo khuôn, thiếu sáng tạo, chỉ có kỹ thuật
Ánh trăng lừa dốiĐẹp, mờ ảo, che đi cái xấu xí bên dướiVăn chương thoát ly, tô hồng, quay lưng với đời sống khổ đau
Khí giớiCông cụ để đấu tranh, bảo vệSức tác động của văn học tới cuộc đời và con người
Tiếng nói, lời gửiCó người nói, có người ngheVăn học là giao tiếp giữa nhà văn và người đọc
Hạt giống, mạch nguồnNhỏ mà chứa sức sống, chảy lâu dàiCảm xúc, vốn sống là gốc của sáng tác

Câu ví tiểu thuyết như tấm gương đi dọc đường cái thường được gắn với tên Stendhal. Khi dẫn những câu quen như vậy, bạn chỉ cần nói ý ví von, không nên khẳng định chi tiết xuất xứ nếu không chắc. Với hình ảnh, quy tắc an toàn là: tìm đặc điểm của hình ảnh trước, rồi mới chuyển sang văn học.

Nhận ra nhận định thuộc vấn đề lý luận nào

Gọi đúng tên vấn đề giúp bạn chọn kiến thức nền và chọn tác phẩm chứng minh. Bảng sau nối các từ khoá thường gặp với vấn đề lý luận tương ứng.

Từ khoá nhận raVấn đề lý luậnKiến thức nền nên gọi ra
hiện thực, đời sống, phản ánh, cuộc đờiVăn học và hiện thựcVăn học phản ánh có chọn lọc, qua cái nhìn nhà văn
người cầm bút, nghệ sĩ, sáng tạo, giọng riêngNhà văn và phong cáchCá tính sáng tạo, phong cách nghệ thuật
chi tiết, nhân vật, ngôn từ, hình thứcTác phẩm và các yếu tố của nóQuan hệ nội dung và hình thức
thơ, cảm xúc, lòng người, nhạcĐặc trưng thơThơ là tiếng nói trữ tình, giàu nhạc tính
người đọc, đồng cảm, tiếp nhậnTiếp nhận văn họcNgười đọc đồng sáng tạo, tầm đón nhận
tình cảm, lòng thương, con ngườiChức năng và tính nhân đạoChức năng giáo dục, thẩm mỹ, nhân đạo

Một nhận định có thể chạm hai vấn đề. Khi đó bạn chọn vấn đề chính theo vế được nhấn mạnh, vấn đề phụ để dành cho phần bàn luận mở rộng.

Làm mẫu với một nhận định giả định

Để không gán lời cho ai, hãy lấy một ý kiến giả định, kiểu đề thi hay ra: "Có ý kiến cho rằng: bài thơ hay là bài thơ để lại khoảng lặng sau con chữ." Từ khoá là "bài thơ hay", "khoảng lặng", "sau con chữ". Nhận định chỉ có một vế, nhưng chứa ẩn dụ "khoảng lặng".

Giải nghĩa: "khoảng lặng" trong âm nhạc là chỗ nốt nhạc ngừng mà bản nhạc vẫn tiếp tục trong người nghe. Mượn sang thơ, đó là phần ý nghĩa không được nói hết, để người đọc tự cảm, tự nghĩ sau khi đọc xong. "Sau con chữ" cho thấy khoảng lặng ấy không nằm ngoài văn bản, mà sinh ra từ chính cách dùng chữ: chữ tiết chế, gợi nhiều hơn tả.

Vấn đề lý luận: đặc trưng ngôn ngữ thơ, tính hàm súc và tính đa nghĩa, gần với quan niệm "ý tại ngôn ngoại". Câu gom lại: "Ý kiến khẳng định giá trị của một bài thơ không chỉ ở điều câu chữ nói ra, mà ở dư âm, ở phần nghĩa người đọc tự tìm thấy nhờ lối nói hàm súc." Từ câu này, phần chứng minh sẽ tìm những bài thơ có cái kết để ngỏ, như khổ cuối bài Ánh trăng của Nguyễn Duy dừng ở một cái "giật mình", không nói tiếp người ấy đã nghĩ gì.

Lỗi hay gặp khi giải nghĩa và cách chữa

Phần lớn lỗi dưới đây không do thiếu kiến thức mà do vội. Đọc lại đoạn giải thích của bạn với danh sách này trước khi chuyển sang phần chứng minh.

  • Giải thích bằng đúng các chữ của nhận định. Chữa: viết lại sao cho không còn chữ nào trùng với từ khoá, trừ thuật ngữ bắt buộc.
  • Bỏ qua từ chỉ mức độ. "Trước hết", "chỉ", "không cần" làm thay đổi hẳn nghĩa. Chữa: khoanh riêng những từ này ở bước một.
  • Hiểu ẩn dụ theo nghĩa đen. Chữa: luôn hỏi hình ảnh ấy được mượn để nói điều gì của văn học.
  • Gán xuất xứ không chắc. Đề không ghi tên người nói thì bạn không cần thêm. Chữa: viết "ý kiến trên" hoặc "có ý kiến cho rằng".
  • Giải thích xong không chốt. Chữa: kết đoạn bằng câu "Nhận định khẳng định…" để người chấm thấy bạn đã nắm ý chủ.
  • Đưa dẫn chứng tác phẩm vào ngay phần giải thích quá nhiều. Chữa: chỉ dùng tối đa một ví dụ minh hoạ ngắn, để dành dẫn chứng chính cho phần chứng minh.

Nếu bạn có thói quen viết phần giải thích quá dài, hãy đặt giới hạn: không quá mười hai câu. Giới hạn ấy buộc bạn chọn chữ, và chọn chữ chính là hiểu.

Câu hỏi ôn tập

Làm từng câu trên giấy nháp, mỗi câu không quá mười dòng. Sau đó so với quy trình năm bước ở trên.

  • Tách vế và gạch từ khoá trong nhận định: "Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho."
  • Hình ảnh "khí giới" khi nói về văn học mượn đặc điểm nào của sự vật?
  • Vì sao từ "trước hết" trong một nhận định có thể làm đổi hướng cả bài làm?
  • Tự đặt một ý kiến giả định về người đọc, rồi viết câu gom ý chủ cho ý kiến ấy.
  • Phân biệt giải thích từ khoá theo từ điển và giải thích từ khoá trong ngữ cảnh nhận định bằng một ví dụ.
  • Khi một nhận định chạm hai vấn đề lý luận, bạn chọn vấn đề chính như thế nào?

Câu hỏi thứ tư đáng làm nhiều lần nhất. Khi tự đặt được ý kiến giả định và giải nghĩa nó trơn tru, bạn sẽ ít bị bất ngờ trước những nhận định lạ trong phòng thi, vì thao tác vẫn là một: tìm từ khoá, đọc hình ảnh, gọi tên vấn đề, gom thành câu của mình.

Câu hỏi thường gặp

Phần giải thích nhận định nên dài bao nhiêu?

Thường một đoạn khoảng tám đến mười hai câu là đủ. Với nhận định nhiều vế, bạn có thể giải thích từng vế trong một đoạn ngắn rồi thêm một câu gom ý chủ, nhưng tổng cộng vẫn không nên vượt một phần năm bài.

Có cần nêu xuất xứ của nhận định khi đề không ghi tên người nói không?

Không cần. Nếu đề chỉ ghi "có ý kiến cho rằng" thì bạn cứ gọi là "ý kiến trên". Thêm tên người nói mà không chắc chắn dễ sai, và người chấm sẽ trừ vì dẫn sai còn nặng hơn không dẫn.

Gặp nhận định toàn hình ảnh, không có thuật ngữ thì bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ đặc điểm của hình ảnh. Liệt kê hai ba đặc điểm của sự vật được nhắc tới, rồi hỏi đặc điểm nào hợp với văn học trong ngữ cảnh câu nói. Từ đó bạn chuyển dần sang thuật ngữ lý luận tương ứng.

Có nên đưa định nghĩa trong sách giáo khoa vào phần giải thích không?

Nên dùng khi định nghĩa ấy giúp làm rõ từ khoá, nhưng chỉ một câu. Điều người chấm cần thấy là bạn hiểu từ khoá trong chính nhận định, chứ không phải bạn thuộc định nghĩa chung.

Nhận định có hai ý kiến trái ngược thì giải thích thế nào?

Giải thích riêng từng ý kiến, mỗi ý một đoạn ngắn, rồi chỉ ra chúng khác nhau ở góc nhìn nào. Thường hai ý kiến ấy không loại trừ nhau mà nhìn cùng vấn đề từ hai phía, và phần bàn luận sẽ dung hoà chúng.

Làm sao biết mình hiểu sai nhận định?

Dấu hiệu dễ thấy là câu gom ý chủ của bạn không giải thích được vế phủ định hoặc từ chỉ mức độ trong nhận định. Khi một chữ quan trọng bị bỏ rơi, rất có thể bạn đang hiểu lệch.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138