"Văn học là nhân học" nghĩa là văn học là một cách hiểu con người: đối tượng trung tâm của văn học là con người với số phận, tính cách, đời sống tâm hồn, và giá trị sâu nhất của văn học nằm ở chỗ giúp ta hiểu người, hiểu mình. Câu nói thường được gắn với nhà văn Nga M. Gorki và được dẫn rất nhiều trong sách lý luận.
Trong đề thi, nhận định này hiếm khi đứng một mình; nó hay đi kèm yêu cầu làm sáng tỏ qua một nhân vật hoặc hai tác phẩm. Bài này giải nghĩa từng chữ, chỉ ra ba tầng nghĩa, gợi cách chọn tác phẩm chứng minh, bàn phần giới hạn và đưa một dàn ý ngắn để bạn tự viết.
Giải nghĩa từng chữ: "văn học", "là", "nhân học"
"Nhân học" ghép từ "nhân" là con người và "học" là sự tìm hiểu, nghiên cứu. Đặt sau chữ "là", nó không có nghĩa văn học là một ngành khoa học xã hội về con người, mà nói văn học cũng làm công việc tìm hiểu con người, theo cách riêng của nó. Khoa học con người đi bằng số liệu, khái niệm; văn học đi bằng hình tượng, cảm xúc và những số phận cụ thể có tên, có giọng nói.
Chữ "là" ở đây mang tính khẳng định bản chất, không phải so sánh. Người nói không bảo văn học "giống" nhân học, mà bảo đó là điều cốt lõi làm nên văn học. Một tác phẩm tả thiên nhiên, tả đồ vật, tả loài vật vẫn hướng về con người, vì cảnh vật đi vào văn chương qua cái nhìn và nỗi lòng của con người.
Gom lại: nhận định khẳng định con người là đối tượng trung tâm, là mục đích và cũng là thước đo giá trị của văn học. Câu gom này đủ làm điểm tựa cho phần chứng minh.
Ba tầng nghĩa của nhận định
Tầng thứ nhất: con người là đối tượng. Văn học viết về nhiều thứ nhưng luôn quy về con người. Nhân vật là hình thức chủ yếu để văn học thể hiện con người; ngay trong thơ trữ tình, nhân vật trữ tình vẫn là một con người đang cảm, đang nghĩ. Đọc Thu điếu của Nguyễn Khuyến, ta thấy cảnh ao thu "lạnh lẽo nước trong veo" nhưng điều đọng lại là một tâm hồn tĩnh lặng, nhiều nỗi niềm của nhà nho trước thời cuộc.
Tầng thứ hai: hiểu con người ở chiều sâu. Văn học không chỉ ghi lại hành động mà đi vào bên trong: những mâu thuẫn, những giằng xé, cả điều con người không nói ra. Chỗ này văn học khác báo chí hay sử học: nó cho ta sống thử đời người khác, từ bên trong.
Tầng thứ ba: vì con người. Hiểu người để thương người, để bênh vực, để nâng con người lên. Đây là chỗ nhận định nối với tính nhân đạo: văn học tố cáo cái chà đạp con người, ngợi ca vẻ đẹp con người và tin vào khả năng con người tự vượt lên.
Chỗ cần nhấn khi viết. Ba tầng không tách rời. Khi phân tích một nhân vật, bạn đi từ tầng một (nhân vật là ai, sống ra sao), qua tầng hai (bên trong nhân vật có gì), tới tầng ba (nhà văn nhìn nhân vật bằng thái độ nào). Bài làm có đủ ba tầng sẽ tự nhiên có chiều sâu.
Chọn tác phẩm chứng minh theo từng tầng nghĩa
Bạn không cần nhiều tác phẩm. Hai tác phẩm được phân tích kỹ, mỗi tác phẩm làm sáng một tầng rõ nhất, có sức nặng hơn năm tác phẩm kể tên. Bảng dưới gợi ý từ những văn bản quen trong nhà trường.
| Tác phẩm | Con người được khám phá | Tầng nghĩa nổi bật |
|---|---|---|
| Chí Phèo (Nam Cao) | Người nông dân bị tha hoá vẫn khao khát lương thiện, câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" | Chiều sâu tâm hồn bị vùi lấp |
| Vợ nhặt (Kim Lân) | Giữa nạn đói, người ta vẫn cưu mang nhau, vẫn hướng về sự sống, bà cụ Tứ nấu nồi "chè khoán" từ cám | Vì con người: niềm tin vào tình người |
| Truyện Kiều (Nguyễn Du) | Người con gái tài sắc bị vùi dập, nỗi đau thân phận | Đối tượng và thái độ xót thương |
| Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân) | Cái đẹp, cái thiên lương còn sáng trong nhà ngục | Ngợi ca vẻ đẹp con người |
| Hai đứa trẻ (Thạch Lam) | Những kiếp người nhỏ bé nơi phố huyện nghèo, niềm mong đợi mơ hồ | Chiều sâu đời sống bên trong |
Với Vợ nhặt, chi tiết món ăn từ cám mà bà cụ Tứ gọi là "chè khoán" đáng chọn vì nó gói cả cái đói lẫn tấm lòng người mẹ muốn giữ không khí vui cho con. Một chi tiết như thế cho thấy văn học hiểu người qua những điều rất nhỏ.
Giới hạn của nhận định: bàn sao cho có chiều sâu
Nhận định đúng ở bản chất, nhưng nếu hiểu máy móc sẽ dẫn tới hai lệch lạc. Lệch thứ nhất là coi văn học như sách giáo khoa về con người, đọc tác phẩm chỉ để rút ra "bài học về con người". Văn học hiểu người qua hình tượng và cảm xúc, nên giá trị của nó không thể quy về vài kết luận. Một bài thơ tả cảnh có thể không "dạy" gì, mà vẫn làm giàu tâm hồn người đọc.
Lệch thứ hai là quên rằng văn học hiểu con người bằng ngôn từ nghệ thuật. Nhiều văn bản khác cũng nói về con người: hồi ký, phóng sự, tài liệu tâm lý học. Điều làm văn học khác là cách nó dựng con người thành hình tượng, có giọng điệu, có điểm nhìn. Vì thế khi chứng minh, bạn phải chỉ ra nghệ thuật đã làm việc thế nào, chứ không chỉ kể số phận nhân vật.
Cách bàn hợp lý là đồng tình với nhận định, rồi bổ sung: văn học là nhân học theo cách của nghệ thuật. Câu dẫn mẫu: "Nếu khoa học tìm hiểu con người bằng khái niệm, văn học tìm hiểu con người bằng những số phận được sống lại trong trang sách; đó vừa là thế mạnh, vừa là đòi hỏi riêng đối với người cầm bút."
Câu dẫn mẫu đặt ở từng chỗ trong bài
Ở mở bài, bạn có thể đi từ một câu hỏi quen: đọc xong một cuốn truyện, điều ở lại lâu nhất trong ta thường không phải sự kiện mà là một con người. Câu mẫu: "Có những trang sách khép lại đã lâu mà một gương mặt, một tiếng thở dài vẫn còn theo ta; có lẽ vì thế mà văn học được gọi là nhân học." Câu này dẫn vào nhận định mà không cần định nghĩa khô.
Ở chỗ chuyển từ giải thích sang chứng minh, câu mẫu: "Điều ấy hiện ra rõ nhất khi nhà văn dám đi vào những góc khuất của một con người tưởng như đã bị xã hội gạt bỏ." Câu chuyển tốt báo trước tác phẩm sắp phân tích và tầng nghĩa sẽ được soi.
Ở cuối mỗi luận điểm chứng minh, hãy có một câu nối trở lại nhận định, kiểu: "Qua một bát cháo hành, Nam Cao cho thấy văn học hiểu con người không ở cái vẻ ngoài gớm ghiếc mà ở phần người còn sót lại bên trong." Bát cháo hành của Thị Nở là chi tiết quen, nhưng điều làm câu này có giá trị là vế sau: nó nói chi tiết ấy giúp ta hiểu gì về con người. Nhớ rằng câu mẫu chỉ để học cách nói; khi thi, bạn viết bằng lời của mình theo tác phẩm mình chọn.
Dàn ý ngắn cho đề "văn học là nhân học"
Dàn ý dưới đây dành cho đề yêu cầu bàn luận và làm sáng tỏ qua một hai tác phẩm. Bạn điều chỉnh tỉ lệ theo yêu cầu cụ thể của đề.
- Mở bài: nêu vấn đề quan hệ văn học và con người, dẫn nhận định, nêu tác phẩm sẽ dùng để làm sáng tỏ.
- Giải thích: "nhân học" là sự tìm hiểu con người; nhận định khẳng định con người là đối tượng, mục đích, thước đo của văn học.
- Cơ sở lý luận: văn học là sản phẩm của con người, viết về con người, viết cho con người; nhân vật là hình thức thể hiện con người chủ yếu.
- Chứng minh: tác phẩm thứ nhất soi tầng chiều sâu tâm hồn; tác phẩm thứ hai soi tầng thái độ nhân đạo; mỗi phần đi qua chi tiết, ngôn ngữ, điểm nhìn.
- Bàn luận: nhận định đúng nhưng cần hiểu là "nhân học bằng nghệ thuật"; phê phán lối viết minh hoạ, coi nhân vật là cái loa.
- Liên hệ: với người viết là đòi hỏi đi sâu vào con người; với người đọc là đọc để hiểu người, hiểu mình.
- Kết bài: khẳng định lại ý chủ bằng một câu của bạn, không nhắc nguyên văn nhận định.
Phần chứng minh nên chiếm khoảng một nửa bài. Lý luận chỉ là khung, sức thuyết phục đến từ các chi tiết bạn chọn và cách bạn đọc chúng.
Nhầm lẫn hay gặp với nhận định này
Những lỗi sau khá phổ biến, nhất là khi người viết thuộc nhận định nhưng chưa nghĩ kỹ về nó.
| Cách hiểu sai | Vì sao sai | Cách nói đúng hơn |
|---|---|---|
| Văn học là môn học về con người giống sinh học, tâm lý học | Nhầm chữ "học" theo nghĩa ngành khoa học | Văn học tìm hiểu con người bằng hình tượng nghệ thuật |
| Tác phẩm tả cảnh thì không phải nhân học | Cảnh vật trong văn chương luôn qua cái nhìn con người | Cảnh là nơi tâm hồn con người hiện ra |
| Chứng minh bằng cách kể lại số phận nhân vật | Bỏ mất phương diện nghệ thuật | Phân tích cách nhà văn dựng nhân vật và thái độ của nhà văn |
| Chỉ nhân vật tốt mới thể hiện nhân học | Nhân vật tha hoá cũng giúp hiểu con người | Mọi số phận được viết thật đều mở ra hiểu biết về người |
| Thêm năm sinh, xuất xứ chi tiết của câu nói | Dễ sai, không cần thiết | Chỉ nói câu nói thường được gắn với M. Gorki |
Lỗi thứ ba đáng để ý nhất, vì nó làm bài dài mà mỏng. Kể lại chuyện không phải là chứng minh; chứng minh là chỉ ra văn bản đã cho ta hiểu điều gì về con người và bằng cách nào.
Câu hỏi ôn tập
Trả lời ngắn, mỗi câu khoảng một đoạn, có dẫn chứng cụ thể.
- Chữ "là" trong "văn học là nhân học" khẳng định điều gì?
- Một bài thơ tả cảnh có phải là "nhân học" không? Giải thích bằng một bài thơ đã học.
- Chọn một chi tiết trong Vợ nhặt để chứng minh văn học hiểu con người qua những điều nhỏ.
- Văn học hiểu con người khác khoa học hiểu con người ở chỗ nào?
- Viết câu bàn luận chỉ ra giới hạn của cách hiểu máy móc nhận định này.
- Nhân vật Chí Phèo giúp người đọc hiểu gì về con người?
Khi tự chữa, xem câu trả lời của bạn đã có đủ hai phía chưa: điều văn học cho ta hiểu về con người, và cách nghệ thuật làm nên sự hiểu ấy. Thiếu phía thứ hai là dấu hiệu bạn đang đọc tác phẩm như đọc một bản tường thuật.
Câu hỏi thường gặp
"Văn học là nhân học" là câu nói của ai?
Câu này thường được gắn với nhà văn Nga M. Gorki và được dẫn rộng rãi trong sách lý luận văn học ở Việt Nam. Khi viết bài, bạn chỉ cần ghi như vậy, không cần nêu thêm năm hay tác phẩm cụ thể nếu chưa đối chiếu được nguồn.
Nhận định này thuộc vấn đề lý luận nào?
Nó thuộc vấn đề đối tượng và bản chất của văn học, đồng thời chạm tới chức năng và tính nhân đạo. Trong bài làm, bạn đặt nó ở vấn đề quan hệ văn học với con người, rồi mở rộng sang thái độ nhân đạo của nhà văn.
Nên chọn tác phẩm nào để chứng minh?
Nên chọn tác phẩm có nhân vật được khám phá ở chiều sâu, như Chí Phèo, Vợ nhặt, Chữ người tử tù, Hai đứa trẻ. Chọn hai tác phẩm khác nhau về hoàn cảnh hoặc thể loại sẽ giúp bài không lặp ý.
Có thể dùng thơ để chứng minh nhận định này không?
Có. Thơ trữ tình cho thấy con người ở đời sống cảm xúc, như nỗi niềm trong Thu điếu hay tình yêu trong Sóng của Xuân Quỳnh. Khi đó bạn nói về nhân vật trữ tình và tâm trạng, thay vì nói về số phận và hành động.
Phần bàn luận nên phản bác nhận định không?
Không cần phản bác, vì nhận định đúng về bản chất. Bạn bàn luận bằng cách bổ sung: văn học hiểu người theo cách của nghệ thuật, qua hình tượng và ngôn từ, và cảnh giác với lối đọc chỉ rút bài học.
Nhận định này có giống ý "văn học và đời sống xoay quanh con người" không?
Hai cách nói gần nhau, cùng đặt con người vào trung tâm. Nếu đề cho một cách nói khác, bạn vẫn dùng được cách lập luận ở đây, chỉ cần giải thích đúng hình ảnh và từ khoá riêng của câu đề cho.