LyLuan.comLý Luận
Giải thích nhận định lý luận

Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối: giải thích quan niệm trong Trăng sáng

Giải thích câu "nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối" trong truyện Trăng sáng của Nam Cao: hai hình ảnh đối lập, quan niệm vị nhân sinh, dẫn chứng và giới hạn.

A Vietnamese father seen from behind standing at an open window at night looking out over dim rooftops, a child asleep nearby, low angle, cool moonlight and warm lamp glow

Câu "Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than" khẳng định nghệ thuật phải hướng về đời sống thật, nhất là nỗi khổ của con người, thay vì tô vẽ một vẻ đẹp xa rời thực tại. Đây là suy nghĩ của nhân vật Điền trong truyện ngắn Trăng sáng của Nam Cao.

Nhận định thường được dùng để bàn về quan hệ văn học và hiện thực, và về quan niệm "nghệ thuật vị nhân sinh". Bài này đi theo một trình tự khác với các bài giải thích thông thường: đọc hình ảnh trước, rồi đến câu chuyện nhân vật, rồi mới tới lý luận và cách viết, vì sức nặng của câu nằm ở hai hình ảnh đối lập.

Hai hình ảnh đối lập: ánh trăng và tiếng đau khổ

Toàn bộ nghĩa của câu dựa trên một phép đối. Đọc kỹ từng phía trước khi khái quát.

Ánh trăng lừa dốiTiếng đau khổ thoát ra từ những kiếp lầm than
Thuộc giác quanThị giác: thứ ánh sáng đẹp, mờ, phủ lên mọi vậtThính giác: âm thanh bật ra, không trang điểm
Tác độngChe đi, làm đẹp, khiến cái xấu xí trở nên thơ mộngPhơi ra, làm người nghe nhói lòng
Ở nghệ thuậtLối viết thoát ly, tô hồng, tìm cái đẹp xa cuộc sốngLối viết hướng về hiện thực, nói lên nỗi khổ con người
Thái độ người viếtĐứng ngoài, thưởng ngoạnĐứng cạnh, chia sẻ, cất lời thay

Chú ý chữ "lừa dối": trăng không có lỗi, nhưng ánh trăng làm người ta quên cái nghèo dưới mái nhà. Nam Cao không phản đối cái đẹp; ông phản đối cái đẹp được dùng để che mắt. Chữ "có thể chỉ là" ở vế sau cũng đáng để ý: nghệ thuật có lúc không cần gì hơn ngoài việc cất lên tiếng nói chân thật về nỗi khổ.

Câu chuyện của Điền: vì sao câu nói có sức nặng

Trăng sáng kể về Điền, một người viết văn nghèo. Trong một đêm trăng, Điền muốn viết về vẻ đẹp của ánh trăng, về những điều thơ mộng. Nhưng từ trong nhà vọng ra những âm thanh của cảnh nghèo: tiếng vợ, tiếng con, những lo toan cơm áo. Ánh trăng vẫn đẹp, mà cuộc sống thật thì ở ngay đây, không thể làm ngơ.

Câu nói là kết quả của một sự tự vấn. Điền nhận ra lối viết mơ mộng, thoát ly mà mình từng mong là một thứ trốn chạy. Nhận định vì thế không đến như một khẩu hiệu mà như một phát hiện của nhân vật, có quá trình, có giằng co. Người đọc tin, vì thấy nhân vật đã phải chọn.

Khi dẫn vào bài, bạn nên tóm ngữ cảnh trong hai ba câu, nói rõ đây là suy nghĩ của nhân vật Điền, thường được xem là quan niệm nghệ thuật của Nam Cao. Không cần kể chi tiết diễn biến truyện, cũng không nên tự thêm tình tiết mà mình không chắc. Điều quan trọng là cho thấy quan niệm sinh ra từ va chạm giữa ước mơ nghệ thuật và đời sống thật.

Ba ý lý luận rút ra từ câu nói

Văn học gắn với hiện thực. Nghệ thuật lấy chất liệu từ đời sống và có trách nhiệm trở lại với đời sống. Một nền văn chương quay lưng với nỗi khổ của con người sẽ thành thứ trang trí.

Văn học vì con người. Câu nói đặt "những kiếp lầm than" vào trung tâm. Đây là tinh thần nhân đạo: nhà văn đứng về phía người khổ, nói thay họ. Ở đây quan niệm vị nhân sinh gặp tính nhân đạo.

Chân thật là giá trị trước hết. Hai chữ "lừa dối" và "đau khổ" đặt cạnh nhau cho thấy thước đo của nghệ thuật không chỉ là đẹp mà là thật. Cái đẹp trong nghệ thuật chân chính phải đi cùng sự thật.

Câu gom ý chủ. Nhận định khẳng định nghệ thuật chân chính phải hướng về đời sống thật của con người, đặc biệt những số phận khổ đau, và từ chối thứ cái đẹp dùng để che lấp hiện thực.

Chứng minh bằng hai hướng dẫn chứng

Hướng thứ nhất, dùng tác phẩm hiện thực cùng thời. Lão Hạc của Nam Cao là tiếng nói về một kiếp người lầm than: lão nông nghèo phải bán con chó Vàng rồi chọn cái chết để giữ mảnh vườn cho con. Truyện không làm đẹp nỗi khổ, nhưng chính sự chân thật ấy làm người đọc thương và trọng nhân vật. Tắt đèn của Ngô Tất Tố với cảnh chị Dậu bán con, bán chó để nộp sưu cũng thuộc hướng này.

Hướng thứ hai, dùng tác phẩm có cả cái đẹp lẫn nỗi khổ. Hai đứa trẻ của Thạch Lam có những trang tả chiều quê, tả bầu trời đêm rất đẹp, nhưng vẻ đẹp ấy không lừa dối: nó đi cùng những kiếp người nghèo nơi phố huyện và ngọn đèn nhỏ của chị Tí. Ví dụ này giúp phần bàn luận: cái đẹp và sự thật không đối nghịch, chỉ cái đẹp che lấp sự thật mới bị phê phán.

Bạn có thể chọn một tác phẩm mỗi hướng. Ở mỗi tác phẩm, hãy chỉ ra cụ thể "tiếng đau khổ" nằm ở chi tiết nào và nhà văn đứng ở vị trí nào khi kể, để chứng minh không trôi thành kể chuyện.

Bàn luận: đặt nhận định vào đúng tầm

Nhận định có tính thời đại rõ, nên phần bàn luận nên giúp người đọc thấy cả giá trị lẫn giới hạn.

  • Giá trị: quan niệm này góp phần định hướng cho văn học hiện thực giai đoạn trước 1945, đưa người nghèo, người khổ vào trung tâm trang viết.
  • Mở rộng: "tiếng đau khổ" không chỉ là kể khổ, mà là cất lên khát vọng sống, khát vọng làm người của những kiếp lầm than.
  • Giới hạn khi hiểu máy móc: nếu coi mọi trang tả cái đẹp là "ánh trăng lừa dối", ta sẽ gạt bỏ cả thơ trữ tình và văn chương lãng mạn có giá trị. Nam Cao dùng chữ "lừa dối", tức chỉ phản đối cái đẹp che mắt.
  • Liên hệ hôm nay: người viết vẫn cần tự hỏi trang văn của mình đang làm người đọc thấy rõ hơn hay quên đi đời sống thật.

Câu dẫn mẫu cho phần bàn luận: "Đòi hỏi nghệ thuật trở về với những kiếp lầm than không có nghĩa là xua đuổi cái đẹp; nó chỉ không chấp nhận một vẻ đẹp được dựng lên bằng cách nhắm mắt trước nỗi đau."

Viết phần giải thích trong khoảng mười câu

Phần giải thích của đề này dễ kéo dài vì câu nói giàu hình ảnh. Trình tự dưới đây giúp bạn gói lại trong một đoạn mà vẫn đủ ý.

  1. Câu một đến hai: nêu ngữ cảnh, đây là suy nghĩ của nhân vật Điền, một người viết nghèo, trong truyện Trăng sáng của Nam Cao.
  2. Câu ba đến bốn: giải nghĩa "ánh trăng lừa dối" từ đặc điểm của ánh trăng, đẹp nhưng che phủ, rồi chuyển sang lối văn thoát ly, tô hồng.
  3. Câu năm đến sáu: giải nghĩa "tiếng đau khổ thoát ra từ những kiếp lầm than" là tiếng nói chân thật về nỗi khổ và khát vọng của những con người nghèo khó.
  4. Câu bảy: chỉ ra phép đối giữa hai hình ảnh, một bên thuộc thị giác che phủ, một bên thuộc thính giác phơi bày.
  5. Câu tám: lưu ý các chữ "không cần", "không nên", "có thể chỉ là" cho thấy mức độ khẳng định tăng dần.
  6. Câu chín đến mười: gom ý chủ bằng lời của bạn, mở sang phần lý giải.

Câu mẫu gom ý chủ: "Qua nhân vật Điền, Nam Cao đặt ra một đòi hỏi cho người cầm bút: trước khi đi tìm cái đẹp, hãy nghe cho thấu những tiếng kêu của đời sống quanh mình." Viết xong câu này, bạn đã có sợi chỉ đỏ cho cả bài.

So với nhận định trong Đời thừa

Hai câu nói đều của Nam Cao qua nhân vật nhà văn, hay bị dùng lẫn. Phân biệt rõ giúp bạn chọn đúng câu cho đúng đề.

Tiêu chíTrăng sángĐời thừa
Nhân vật nóiĐiềnHộ
Vấn đề lý luận chínhVăn học và hiện thực, mục đích của nghệ thuậtYêu cầu sáng tạo, tư cách người viết
Hình ảnh trung tâmÁnh trăng lừa dối, tiếng đau khổNgười thợ khéo tay, khơi nguồn
Hợp với đề bàn vềGiá trị hiện thực, nhân đạo, trách nhiệm với cuộc đờiPhong cách, cá tính sáng tạo, trách nhiệm với nghề
Dẫn chứng hợpLão Hạc, Tắt đèn, Hai đứa trẻChí Phèo, Sóng, Chữ người tử tù

Hai câu có thể bổ sung cho nhau trong một bài bàn về quan niệm nghệ thuật của Nam Cao: một câu nói nghệ thuật viết về cái gì, vì ai; câu kia nói viết như thế nào. Nếu đề chỉ cho một câu, bạn có thể nhắc câu còn lại ở phần bàn luận trong một hai dòng để mở rộng, nhưng đừng biến bài thành bài về cả hai câu. Người chấm đánh giá cao việc bám sát đúng nhận định đề cho hơn là việc dẫn thêm nhiều nhận định khác.

Câu hỏi ôn tập

Mỗi câu trả lời trong khoảng một đoạn, có ít nhất một chi tiết tác phẩm.

  • Vì sao Nam Cao dùng chữ "lừa dối" mà không chỉ nói "ánh trăng"?
  • Phân tích phép đối giữa ánh trăng và tiếng đau khổ theo hai giác quan.
  • Chọn một chi tiết trong Lão Hạc để chứng minh "tiếng đau khổ thoát ra từ những kiếp lầm than".
  • Hai đứa trẻ có tả cái đẹp. Điều đó có mâu thuẫn với nhận định không? Vì sao?
  • Phân biệt nhận định trong Trăng sáng với nhận định trong Đời thừa theo vấn đề lý luận.
  • Viết câu bàn luận chỉ ra giới hạn khi hiểu máy móc nhận định này.

Câu thứ tư là câu nên làm kỹ nhất, vì nó luyện đúng thao tác bàn luận: tìm một trường hợp tưởng như trái với nhận định, rồi chỉ ra vì sao thật ra nó làm rõ thêm nhận định. Khi trả lời, bạn hãy nói vẻ đẹp trong truyện ấy giúp người đọc thấy rõ hơn hay quên đi nỗi buồn của những kiếp người nơi phố huyện.

Câu hỏi thường gặp

Câu "nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối" nằm trong tác phẩm nào?

Câu này nằm trong truyện ngắn Trăng sáng của Nam Cao, là suy nghĩ của nhân vật Điền, một người viết văn nghèo. Truyện còn có tên gọi Giăng sáng theo cách viết cũ, bạn có thể gặp cả hai cách gọi trong sách tham khảo.

"Ánh trăng lừa dối" chỉ lối văn nào?

Hình ảnh này chỉ lối viết thoát ly, tô hồng, tìm vẻ đẹp xa rời đời sống thật để quên đi nỗi khổ. Không nên hiểu nó là phê phán mọi trang văn đẹp, vì chữ "lừa dối" mới là điều bị phản đối.

Nhận định này có phải phản đối văn học lãng mạn không?

Không nên nói gọn như vậy. Nhận định đặt ra yêu cầu nghệ thuật hướng về hiện thực, và có tính tranh luận với lối viết thoát ly lúc bấy giờ. Tuy vậy nhiều tác phẩm lãng mạn vẫn có giá trị nhân văn, nên phần bàn luận cần nói rõ giới hạn.

Nên dùng tác phẩm nào để chứng minh?

Hợp nhất là các tác phẩm hiện thực viết về người nghèo như Lão Hạc, Chí Phèo, Tắt đèn. Nếu muốn bàn luận sâu hơn, thêm Hai đứa trẻ để cho thấy cái đẹp và sự thật có thể đi cùng nhau.

Có thể dùng nhận định này cho đề về thơ không?

Có, khi đề bàn về trách nhiệm của văn học với đời sống. Khi đó bạn chọn những bài thơ nói lên nỗi khổ hoặc khát vọng của con người, và giải thích "tiếng đau khổ" theo nghĩa rộng là tiếng nói chân thật của con người.

Trích dẫn câu này dài quá thì làm sao?

Bạn có thể trích vế chính "nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối" ở mở bài, rồi trích vế còn lại ở phần giải thích. Điều quan trọng là trích đúng từng chữ, không tự sửa câu cho gọn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138