LyLuan.comLý Luận
Giải thích nhận định lý luận

Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn: giải thích nhận định và chọn chi tiết để chứng minh

Giải thích nhận định "chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn": chi tiết nghệ thuật là gì, vì sao nhỏ mà lớn, cách chọn chi tiết từ Vợ nhặt, Chí Phèo, Lão Hạc và bàn luận.

Close-up of a Vietnamese girl holding a magnifying glass over a small bowl of porridge on a kitchen table, face out of frame, top-down angle, soft warm morning light

"Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn" nghĩa là tài năng của nhà văn lộ ra rõ nhất ở khả năng phát hiện và sáng tạo những chi tiết đắt giá: chi tiết tuy nhỏ về dung lượng nhưng chứa nhiều ý nghĩa về nhân vật, chủ đề và cái nhìn của nhà văn. Đây là nhận định được dẫn rất nhiều; nguồn gốc của câu được ghi khác nhau, nên khi viết bạn chỉ cần gọi là "có ý kiến cho rằng".

Nhận định này khác với yêu cầu "phân tích một chi tiết" thường gặp trong đề đọc hiểu. Ở đây đề hỏi về vai trò của chi tiết trong sáng tạo, nên bạn phải đi qua lý luận về chi tiết rồi mới tới tác phẩm. Bài dưới đây làm rõ khái niệm, phân loại chi tiết theo chức năng, một bộ tiêu chí chọn chi tiết, cách viết đoạn chứng minh và phần bàn luận.

Chi tiết nghệ thuật là gì, vì sao "nhỏ" mà "lớn"

Chi tiết là đơn vị nhỏ nhất của tác phẩm có mang nghĩa: một đồ vật, một cử chỉ, một câu nói, một âm thanh, một hình ảnh thiên nhiên. Không phải mọi chi tiết đều là chi tiết nghệ thuật. Chi tiết nghệ thuật là chi tiết được nhà văn chọn lọc và đặt đúng chỗ để nó vượt khỏi nghĩa thông tin, gánh thêm nghĩa về con người và cuộc sống.

"Nhỏ" là nói dung lượng: có khi chỉ một dòng, một chữ. "Lớn" là nói sức chứa và sức lan: một chi tiết có thể tóm cả số phận nhân vật, đánh dấu bước ngoặt trong cốt truyện, hoặc mở ra chủ đề. Chữ "làm nên nhà văn lớn" nối hai điều: muốn tạo được chi tiết như thế, người viết cần vốn sống, sự quan sát tinh và năng lực chọn lọc, đó cũng là những phẩm chất làm nên tầm vóc nhà văn.

Câu gom ý chủ: nhận định khẳng định chi tiết nghệ thuật là nơi kết tinh tài năng nhà văn; qua những chi tiết nhỏ mà giàu sức gợi, người đọc nhận ra chiều sâu tác phẩm và tầm vóc người viết.

Phân loại chi tiết theo chức năng

Khi chọn dẫn chứng, biết chi tiết thuộc loại nào giúp bạn nói đúng vai trò của nó. Một chi tiết có thể làm nhiều việc, nhưng thường có một chức năng nổi bật.

Chức năngChi tiết ví dụChi tiết ấy làm được gì
Khắc hoạ tính cáchLão Hạc gửi ông giáo giữ mảnh vườn cho con và tiền lo ma chay, thà nhịn đói chứ không tiêu vàoCho thấy lòng tự trọng và tình thương con
Tạo bước ngoặt cốt truyệnBát cháo hành Thị Nở mang cho Chí PhèoĐánh thức phần người, mở ra khát vọng lương thiện
Thể hiện chủ đề, tư tưởngNồi cám bà cụ Tứ gọi là "chè khoán" trong Vợ nhặtNạn đói khủng khiếp và tình người không tắt
Tạo biểu tượngĐoàn tàu đêm trong Hai đứa trẻÁnh sáng, một thế giới khác, niềm mong đợi mơ hồ
Tạo không khí, nhịp kểTiếng trống thu không gọi chiều trong Hai đứa trẻGợi buổi chiều tàn, chậm, buồn của phố huyện

Lưu ý: bạn chỉ nên dẫn những chi tiết bạn nhớ chắc. Nếu không nhớ đúng lời văn, hãy kể lại ý chi tiết bằng lời mình thay vì đặt trong ngoặc kép như trích nguyên văn.

Bốn tiêu chí chọn chi tiết để chứng minh

Đề kiểu này không đòi nhiều chi tiết mà đòi chi tiết "đắt". Trước khi viết, thử đưa chi tiết bạn định dùng qua bốn câu hỏi sau.

  • Chi tiết có bị thay thế được không? Nếu thay bằng chi tiết khác mà truyện không mất gì, đó không phải chi tiết đắt. Bát cháo hành không thay được bằng một bát cơm.
  • Chi tiết có nối với số phận hoặc tính cách không? Chi tiết hay là chi tiết làm ta hiểu thêm nhân vật, không chỉ trang trí.
  • Chi tiết có lặp lại hay được chuẩn bị không? Nhiều chi tiết đắt được nhà văn nhắc lại hoặc đặt ở đầu và cuối, như tiếng chửi mở đầu và tiếng đòi lương thiện ở cuối Chí Phèo.
  • Chi tiết có mở ra nhiều cách hiểu không? Chi tiết giàu nghĩa thường để ngỏ: người đọc có thể đọc theo nhiều tầng, như hình ảnh đoàn tàu với hai đứa trẻ.

Chi tiết vượt được cả bốn câu hỏi thì đáng phân tích kỹ. Chi tiết chỉ qua một hai câu thì dùng làm dẫn chứng phụ, nhắc ngắn.

Viết một đoạn chứng minh: làm mẫu với Vợ nhặt

Thao tác chứng minh với chi tiết có ba nhịp: đặt chi tiết vào ngữ cảnh, đọc các tầng nghĩa, nối về nhận định. Dưới đây là cách triển khai với chi tiết nồi cám trong Vợ nhặt, viết bằng lời tóm thay vì chép văn bản.

Đặt vào ngữ cảnh: bữa cơm đầu tiên đón nàng dâu trong những ngày đói năm 1945, bà cụ Tứ bưng ra nồi cám và gọi vui là "chè khoán". Đọc nghĩa: tầng thứ nhất là cái đói đến mức phải ăn thứ dành cho lợn, tố cáo hoàn cảnh; tầng thứ hai là tấm lòng người mẹ cố giữ không khí vui cho con, cho dâu; tầng thứ ba là vị đắng chát làm mọi người lặng đi, một khoảnh khắc thật không tô vẽ. Nối về nhận định: chỉ một món ăn, Kim Lân nói được cả hoàn cảnh, tình người và niềm tin vào sự sống, đó là chỗ tài năng người viết kết tinh.

Mỗi tác phẩm bạn dùng nên có một đoạn như thế. Đoạn thiếu nhịp thứ ba sẽ thành phân tích chi tiết đơn thuần, chưa trả lời câu hỏi của đề về nhà văn lớn.

Bàn luận: chi tiết lớn cần điều kiện gì

Chi tiết đắt sinh ra từ vốn sống. Không ngồi bàn mà nghĩ ra được món cám gọi là chè; người viết phải hiểu đời sống ấy đến tận những điều nhỏ. Ý này nối nhận định với yêu cầu đối với nhà văn.

Chi tiết chỉ sống trong một chỉnh thể. Đứng riêng, bát cháo hành chỉ là bát cháo. Nó có sức nặng vì đứng sau chuỗi ngày Chí bị cự tuyệt, và trước cảnh Chí bị cự tuyệt lần cuối. Chi tiết lớn cần kết cấu tốt đỡ nó.

Không phải nhà văn nào có chi tiết hay cũng là nhà văn lớn. Đây là chỗ bàn giới hạn: chi tiết là dấu hiệu tài năng, nhưng tầm vóc nhà văn còn ở tư tưởng, ở cách nhìn đời, ở toàn bộ sự nghiệp. Nhận định nhấn một phương diện, không phải toàn bộ.

Bài học cho người đọc. Đọc văn chậm ở những chi tiết là cách đọc sâu. Với người viết bài nghị luận, đây cũng là lời nhắc: một dẫn chứng chọn đúng đáng giá hơn mười dẫn chứng kể tên.

Đặt nhận định vào bài: mở bài, câu chuyển và kết bài

Ở mở bài, bạn có thể đi từ trải nghiệm đọc chung của nhiều người: có những truyện ta quên gần hết cốt truyện mà vẫn nhớ một bát cháo, một ngọn đèn, một con chó tên Vàng. Câu mẫu: "Ký ức đọc của mỗi người thường không giữ lại cả cuốn sách, mà giữ lại vài chi tiết; có lẽ vì thế mà có ý kiến cho rằng chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn."

Ở chỗ chuyển từ lý luận sang tác phẩm, hãy báo trước chức năng chi tiết sắp phân tích. Câu mẫu: "Nếu cần một chi tiết vừa là bước ngoặt cốt truyện vừa mở ra chủ đề, khó tìm ví dụ nào rõ hơn bát cháo hành trong Chí Phèo." Câu chuyển như vậy giúp người chấm thấy bạn chọn dẫn chứng có chủ đích, không phải nhớ gì viết nấy.

Ở kết bài, tránh nhắc nguyên văn nhận định. Hãy nói điều nhận định gợi ra cho người đọc và người viết: đọc chậm ở những chi tiết để thấy tài năng nhà văn, và với chính bài làm của mình, chọn một dẫn chứng đắt thay vì liệt kê. Câu mẫu: "Chi tiết là nơi nhà văn giấu tài năng của mình kỹ nhất, và cũng là nơi người đọc tinh ý tìm thấy nó rõ nhất."

Nhầm lẫn hay gặp

Nhận định này dễ bị viết thành bài phân tích chi tiết thuần tuý. Bảng dưới chỉ ra chỗ lệch.

LỗiHệ quảCách sửa
Phân tích một chi tiết suốt bài, không bàn về nhà vănBỏ vế "làm nên nhà văn lớn"Cuối mỗi đoạn nối chi tiết với tài năng, cái nhìn của nhà văn
Liệt kê mười chi tiết mỗi chi tiết một câuDày mà nôngChọn hai ba chi tiết đắt, phân tích ba nhịp
Đặt câu nói vào miệng một nhà văn cụ thể khi không chắcDẫn sai xuất xứViết "có ý kiến cho rằng"
Coi chi tiết là chuyện nhỏ của hình thứcMất phần ý nghĩaNói chi tiết là nơi nội dung và hình thức gặp nhau
Chép nguyên văn đoạn dàiTốn thời gian, dễ sai chữTrích một cụm ngắn, còn lại kể bằng lời mình

Nếu chỉ nhớ một lỗi, hãy nhớ lỗi đầu: đề hỏi về nhà văn, nên chi tiết phải dẫn về nhà văn.

Câu hỏi ôn tập

Làm thử các câu dưới, mỗi câu khoảng một đoạn ngắn.

  • Phân biệt chi tiết thông thường và chi tiết nghệ thuật bằng một ví dụ.
  • Vì sao bát cháo hành có sức nặng hơn nếu đặt trong toàn bộ truyện Chí Phèo?
  • Chọn một chi tiết trong Lão Hạc, đưa qua bốn tiêu chí chọn chi tiết ở trên.
  • Viết đoạn chứng minh ba nhịp với hình ảnh đoàn tàu trong Hai đứa trẻ.
  • Nhận định này có giới hạn gì khi dùng để đánh giá tầm vóc nhà văn?

Câu thứ tư là bài tập luyện tay tốt nhất. Khi đã viết trơn đoạn ba nhịp với hai ba chi tiết quen, bạn sẽ dùng được cách ấy cho những chi tiết trong truyện chưa học. Với câu cuối, gợi ý là nghĩ tới những phương diện khác làm nên tầm vóc nhà văn: tư tưởng, cách nhìn con người, khả năng xây dựng thế giới nghệ thuật riêng. Chi tiết là nơi những phương diện ấy hiện ra cụ thể, nhưng không thay được chúng.

Câu hỏi thường gặp

"Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn" là câu của ai?

Câu này được dẫn rất nhiều trong sách tham khảo nhưng nguồn gốc được ghi không thống nhất. Vì vậy khi làm bài, bạn nên viết "có ý kiến cho rằng" hoặc "người ta thường nói", không gán cho một nhà văn cụ thể.

Chi tiết và tình huống truyện khác nhau thế nào?

Tình huống là hoàn cảnh, sự kiện đặc biệt làm nảy sinh câu chuyện, có quy mô lớn hơn. Chi tiết là đơn vị nhỏ nằm bên trong. Một tình huống thường được dựng nên từ nhiều chi tiết, và có chi tiết là hạt nhân của tình huống.

Thơ có chi tiết nghệ thuật không?

Có, dưới dạng hình ảnh, từ ngữ, âm thanh được chọn kỹ. Một hình ảnh thơ đắt cũng gánh nhiều nghĩa như chi tiết trong truyện. Khi dùng thơ để chứng minh, bạn gọi là hình ảnh hoặc chi tiết thơ đều được.

Nên dùng mấy chi tiết trong bài?

Thường hai đến ba chi tiết chính, mỗi chi tiết một đoạn phân tích kỹ, cộng vài chi tiết phụ nhắc ngắn. Chọn chi tiết từ hai tác phẩm khác nhau giúp bài có độ rộng mà vẫn sâu.

Phân tích chi tiết có cần nói về nghệ thuật kể chuyện không?

Nên có, ở mức vừa đủ. Chỉ ra chi tiết được đặt ở đâu trong truyện, được nhắc lại hay không, được kể từ điểm nhìn nào. Những điều này cho thấy chi tiết là sự lựa chọn có chủ ý của nhà văn.

Chi tiết kỳ ảo có tính là chi tiết nghệ thuật không?

Có. Chi tiết kỳ ảo trong truyện cổ hay truyện truyền kỳ cũng mang nghĩa, thường là khát vọng hoặc ước mơ công lý. Khi phân tích, bạn vẫn đi ba nhịp: đặt vào ngữ cảnh, đọc nghĩa, nối về nhận định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138