LyLuan.comLý Luận
Giải thích nhận định lý luận

Văn chương là thứ khí giới thanh cao và đắc lực: giải thích quan niệm của Thạch Lam

Giải thích nhận định của Thạch Lam về văn chương như khí giới thanh cao và đắc lực: tố cáo cái giả dối tàn ác, làm lòng người trong sạch, dẫn chứng và bàn luận.

Around a reading club table, two Vietnamese university students seen from behind debate quietly beside closed books and tea cups, over-the-shoulder angle, warm evening lamp light

Thạch Lam cho rằng văn chương không phải để đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên, mà là "một thứ khí giới thanh cao và đắc lực" để vừa tố cáo, thay đổi một thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người trong sạch và phong phú hơn. Nói gọn: văn chương có sức tác động thật tới cuộc đời, bằng con đường riêng của cái đẹp và lòng nhân hậu.

Nhận định thường được dẫn từ lời tựa tập Gió đầu mùa. Điều thú vị là chính Thạch Lam viết những truyện rất nhẹ, ít xung đột gay gắt, nên khi giải thích, bạn phải làm rõ "khí giới" của ông là thứ khí giới gì. Bài này đi từ phép đối trong câu nói, qua cách hiểu chữ "thanh cao", tới dẫn chứng từ truyện của chính Thạch Lam và những tác phẩm khác.

Câu nói có cấu trúc "không phải… trái lại…"

Đoạn văn của Thạch Lam mở bằng một phủ định: văn chương không phải là cách đem đến sự thoát ly hay sự quên. Vế phủ định cho biết ông đang đối thoại với quan niệm coi văn chương như chốn trú ẩn, nơi người đọc tìm đến để quên đời. Rồi ông khẳng định: văn chương là "một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có".

Vế khẳng định có hai nhiệm vụ đi song song: "vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn". Một nhiệm vụ hướng ra thế giới bên ngoài, một nhiệm vụ hướng vào tâm hồn bên trong. Văn chương đánh vào cái xấu và nuôi dưỡng cái tốt cùng một lúc.

Khi giải thích, bạn nên giữ đúng cấu trúc này: một câu cho vế phủ định, hai câu cho hai nhiệm vụ, một câu cho hai tính từ "thanh cao" và "đắc lực". Trích dẫn nên chính xác từng chữ ở những cụm bạn đặt trong ngoặc kép; phần còn lại có thể diễn đạt bằng lời mình.

Lưu ý thêm về chữ "sự quên". Thạch Lam không bảo người đọc không được tìm niềm vui trong sách; ông chỉ không chấp nhận việc văn chương bị dùng như một chỗ trốn khỏi đời sống. Giải thích kỹ chữ này giúp phần bàn luận về sau không rơi vào cực đoan, kiểu cho rằng văn chương giải trí là vô giá trị.

Đọc hình ảnh "khí giới" và hai tính từ đi kèm

Hình ảnh khí giới dễ gây hiểu lầm rằng văn chương phải gay gắt, phải đấu tranh trực diện. Hai tính từ đi kèm điều chỉnh lại cách hiểu ấy.

Từ ngữNghĩa thườngNghĩa trong câu nói của Thạch Lam
Khí giớiVũ khí, công cụ đấu tranhVăn chương có sức tác động, có thể làm thay đổi con người và cuộc sống
Thanh caoTrong sạch, cao quýVăn chương tác động bằng cái đẹp, bằng tình cảm, không bằng bạo lực hay mệnh lệnh
Đắc lựcCó hiệu quả, giúp được việcSức tác động ấy thật sự có hiệu lực, không phải trang trí
Mà chúng ta cóThuộc về chúng taAi đọc và ai viết đều có trong tay thứ khí giới ấy

Câu gom ý chủ: nhận định khẳng định văn chương có sức mạnh thật đối với cuộc đời, vừa phơi bày và góp phần thay đổi cái xấu, vừa bồi đắp tâm hồn con người; sức mạnh ấy đi bằng con đường thanh cao của cái đẹp và lòng nhân ái.

Dẫn chứng từ chính truyện của Thạch Lam

Gió lạnh đầu mùa. Truyện kể chuyện Sơn và chị Lan đem chiếc áo bông cũ của em Duyên, người em đã mất, cho Hiên, cô bé nghèo trong xóm đang co ro vì rét. Không có kẻ ác, không có tiếng kêu than, nhưng truyện làm lòng người đọc ấm lên, biết thương những đứa trẻ thiếu áo. Đây chính là nhiệm vụ "làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn".

Hai đứa trẻ. Phố huyện nghèo với ngọn đèn nhỏ của chị Tí, gánh phở của bác Siêu, và hai chị em Liên, An thức đợi đoàn tàu đêm. Thạch Lam không tố cáo ồn ào, nhưng chính bức tranh những kiếp người sống mòn mỏi, quẩn quanh đã là một lời phơi bày lặng lẽ về hoàn cảnh xã hội. Khí giới ở đây là sự thật được kể bằng giọng nhẹ nhàng.

Hai ví dụ này cho thấy "thanh cao" không có nghĩa là né tránh hiện thực. Thạch Lam vẫn nhìn vào nỗi nghèo khổ, chỉ là ông để lòng thương làm việc thay cho tiếng hét.

Mở rộng dẫn chứng sang tác giả khác

Để bài có độ rộng, bạn có thể thêm một tác phẩm của tác giả khác, nhấn vào nhiệm vụ "tố cáo và thay đổi". Gợi ý:

  • Tắt đèn của Ngô Tất Tố: cảnh sưu thuế đè lên gia đình chị Dậu là lời tố cáo trực diện một thế giới tàn ác với người nông dân.
  • Chí Phèo của Nam Cao: quá trình một người hiền lành bị đẩy vào con đường tha hoá phơi bày cái xã hội tước đi quyền làm người.
  • Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân: cái đẹp, cái thiên lương toả sáng trong ngục tối, cho thấy văn chương nâng con người lên, làm lòng người trong sạch hơn.
  • Truyện Kiều của Nguyễn Du: tiếng nói thương xót thân phận con người và tố cáo những thế lực chà đạp con người, cả hai nhiệm vụ cùng có mặt.

Chọn một tác phẩm thiên về tố cáo để đặt cạnh một truyện của Thạch Lam thiên về bồi đắp, bạn sẽ có một cặp dẫn chứng bổ sung cho nhau, phủ được cả hai vế. Dù chọn tác phẩm nào, hãy chỉ ra nó "đắc lực" ở đâu: người đọc nhận ra điều gì, thay đổi cách nhìn ra sao.

Bàn luận: khí giới ấy mạnh tới đâu

Văn chương tác động gián tiếp. Văn chương không trực tiếp đổi thay xã hội như một đạo luật; nó đổi thay con người, và con người đổi thay cuộc sống. Hiểu như vậy để không phóng đại sức mạnh văn chương.

Thanh cao là điều kiện của đắc lực. Nếu văn chương dùng thủ đoạn, kích động, nó mất chính sức mạnh của mình. Văn chương được tin vì nó chân thật và nhân hậu.

Từ chối thoát ly không có nghĩa là từ chối cái đẹp. Chính Thạch Lam viết những trang rất đẹp. Thứ ông phản đối là cái đẹp dùng để quên đời. Ý này gần với quan niệm trong Trăng sáng của Nam Cao, có thể nhắc ngắn để mở rộng.

Trách nhiệm của người đọc. Khí giới "mà chúng ta có" chỉ phát huy khi người đọc để nó tác động tới cách mình sống, cách mình đối xử với người khác.

Hiểu lệch hay gặp

Hình ảnh khí giới và giọng văn mạnh của câu nói làm nhiều bài hiểu lệch theo những hướng dưới đây.

Hiểu lệchVì sao lệchCách hiểu đúng hơn
Văn chương phải đấu tranh gay gắt, phải lên án trực tiếpBỏ qua chữ "thanh cao"Văn chương tác động bằng cái đẹp, sự thật và lòng thương
Thạch Lam phản đối mọi trang văn đẹp, nhẹ nhàngNhầm "thoát ly" với "cái đẹp"Ông phản đối cái đẹp dùng để quên đời, chính ông viết rất đẹp
Chỉ chứng minh vế tố cáoBỏ mất vế làm lòng người trong sạchChứng minh đủ hai nhiệm vụ, hướng ngoài và hướng trong
Văn chương thay đổi xã hội ngay lập tứcPhóng đại sức mạnhVăn chương đổi thay con người, con người đổi thay cuộc sống
Gán câu nói cho nhà văn khác cùng thờiNhầm xuất xứGhi đúng tên Thạch Lam

Lỗi thứ ba hay gặp nhất, vì vế tố cáo dễ viết và dễ tìm dẫn chứng. Hãy kiểm lại dàn ý: nếu mọi dẫn chứng đều là cảnh khổ và cái ác, bạn đang bỏ quên nửa sau của nhận định, nửa mà Thạch Lam rất coi trọng và chính truyện của ông thể hiện rõ nhất.

Dàn ý ngắn

Dàn ý cho đề yêu cầu trình bày suy nghĩ về nhận định và làm sáng tỏ qua tác phẩm đã học.

  1. Mở bài: nêu vấn đề sức mạnh của văn chương, dẫn nhận định của Thạch Lam.
  2. Giải thích: vế phủ định về thoát ly và sự quên; hình ảnh khí giới, hai tính từ thanh cao và đắc lực; hai nhiệm vụ; câu gom ý chủ.
  3. Lý giải: văn chương phản ánh hiện thực nên có thể phơi bày cái xấu; văn chương tác động bằng tình cảm nên bồi đắp được tâm hồn.
  4. Chứng minh: một truyện của Thạch Lam cho nhiệm vụ bồi đắp; một tác phẩm khác cho nhiệm vụ tố cáo.
  5. Bàn luận: tác động gián tiếp, thanh cao là điều kiện của đắc lực, trách nhiệm người đọc.
  6. Kết bài: điều nhận định gợi ra cho người viết và người đọc hôm nay.

Nếu đề yêu cầu chứng minh bằng một tác phẩm, hãy chọn tác phẩm có cả hai nhiệm vụ, như Hai đứa trẻ hoặc Truyện Kiều, để không phải bỏ vế nào.

Câu hỏi ôn tập

Làm từng câu trong khoảng một đoạn, có dẫn chứng.

  • Vế phủ định "không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên" cho biết Thạch Lam đang đối thoại với quan niệm nào?
  • Giải thích vì sao chữ "thanh cao" quyết định cách hiểu chữ "khí giới".
  • Gió lạnh đầu mùa thực hiện nhiệm vụ nào trong hai nhiệm vụ của văn chương? Chỉ ra bằng một chi tiết.
  • Chọn một tác phẩm thiên về tố cáo để ghép cặp với một truyện của Thạch Lam, giải thích vì sao ghép như vậy.
  • Viết câu bàn luận về tác động gián tiếp của văn chương đối với xã hội.
  • So sánh ngắn nhận định này với quan niệm trong Trăng sáng của Nam Cao.

Câu thứ tư là bài tập chọn dẫn chứng theo cặp, rất có ích khi đi thi: bạn sẽ quen nghĩ dẫn chứng theo chức năng chứ không theo trí nhớ ngẫu nhiên. Ghi cặp đã chọn vào sổ tay để dùng lại cho các đề về sức mạnh của văn chương.

Câu hỏi thường gặp

Nhận định "văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực" của ai?

Đây là nhận định của Thạch Lam, nhà văn nhóm Tự lực văn đoàn, thường được dẫn từ lời tựa tập Gió đầu mùa. Khi viết, bạn ghi tên Thạch Lam là đủ, không cần thêm năm nếu chưa chắc.

Vì sao một nhà văn viết nhẹ nhàng như Thạch Lam lại nói văn chương là khí giới?

Vì khí giới mà ông nói là thứ khí giới thanh cao, tác động bằng cái đẹp và lòng thương. Truyện của ông không ồn ào nhưng vẫn phơi bày cảnh nghèo và làm người đọc biết thương người, đó là sức tác động thật.

Nhận định này thuộc vấn đề lý luận nào?

Nó thuộc vấn đề chức năng của văn học và quan hệ văn học với cuộc đời. Hai nhiệm vụ trong câu nói tương ứng với chức năng nhận thức, phê phán và chức năng giáo dục, thẩm mỹ.

Có nên so sánh với nhận định trong Trăng sáng của Nam Cao không?

Có thể so sánh ngắn ở phần bàn luận, vì cả hai cùng phản đối văn chương thoát ly. Tuy vậy cách nói khác nhau: Nam Cao nhấn vào tiếng nói của kiếp lầm than, Thạch Lam nhấn vào sức mạnh thanh cao của văn chương.

Dẫn chứng nên lấy tác phẩm của Thạch Lam hay tác giả khác?

Nên có ít nhất một tác phẩm của Thạch Lam, vì nó cho thấy chính tác giả đã thực hiện quan niệm của mình thế nào. Thêm một tác phẩm của tác giả khác giúp bài có độ rộng và phủ được nhiệm vụ tố cáo.

Có nên trích nguyên cả đoạn nhận định không?

Trích những cụm chính trong ngoặc kép là đủ: "không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên", "một thứ khí giới thanh cao và đắc lực". Phần còn lại diễn đạt bằng lời mình để tránh sai chữ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138