"Thơ khởi phát từ lòng người" nghĩa là thơ bắt nguồn từ cảm xúc, rung động thật trong tâm hồn con người: phải có điều làm lòng người xao động thì mới có thơ, và giá trị của bài thơ trước hết nằm ở sự chân thật của những rung động ấy.
Câu này được dẫn nhiều trong sách tham khảo, thường kèm tên một học giả thời trung đại. Nếu chưa đối chiếu được sách gốc, an toàn nhất là viết "có ý kiến cho rằng". Bài này giải thích nhận định theo cách khác các bài trước: đặt câu hỏi, trả lời từng câu, rồi tới dẫn chứng, bàn luận và một khung đoạn văn để bạn tự điền.
Năm câu hỏi để mở nhận định
"Khởi phát" là gì? Là bắt đầu, nảy sinh. Chữ này nói về nguồn gốc, điểm xuất phát của thơ, không nói thơ chỉ có cảm xúc. Thơ bắt đầu từ lòng người, rồi mới thành hình nhờ ngôn từ, nhịp điệu, hình ảnh.
"Lòng người" gồm những gì? Là đời sống bên trong: cảm xúc, tình cảm, những rung động trước thiên nhiên, con người, thời cuộc. Lòng người không tách khỏi đời sống; nó rung lên vì đời sống tác động vào.
Nhận định đang trả lời câu hỏi lý luận nào? Câu hỏi về nguồn gốc và đặc trưng của thơ. Đặt cạnh văn xuôi, thơ thiên về biểu hiện trực tiếp cảm xúc, nên nguồn gốc cảm xúc là đặc điểm nổi bật.
Nếu thơ không khởi phát từ lòng người thì sao? Bài thơ sẽ thành câu chữ đúng vần mà không chạm ai. Người đọc nhận ra rất nhanh lời thơ làm ra cho có, vì nó không truyền được rung động.
Câu gom ý chủ là gì? Nhận định khẳng định thơ bắt nguồn từ rung động chân thật của tâm hồn trước cuộc đời; cảm xúc là gốc, còn ngôn từ, nhịp điệu là cách để rung động ấy truyền sang người đọc.
Chứng minh qua ba bài thơ quen
Ba bài dưới khác thời đại, khác thể thơ nhưng cùng cho thấy cảm xúc là điểm khởi đầu. Câu thơ dẫn trong bảng là những câu quen, bạn nên kiểm lại từng chữ trong sách trước khi trích.
| Bài thơ | Rung động khởi phát | Dấu hiệu trên câu chữ |
|---|---|---|
| Thu điếu (Nguyễn Khuyến) | Nỗi buồn lặng lẽ, cô quạnh của nhà nho trước cảnh thu và thời cuộc | "Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo": không gian tĩnh, nhỏ dần |
| Sóng (Xuân Quỳnh) | Tình yêu nồng nàn, khắc khoải của người phụ nữ | "Dữ dội và dịu êm / Ồn ào và lặng lẽ": những trạng thái đối lập của lòng người đang yêu |
| Tây Tiến (Quang Dũng) | Nỗi nhớ đồng đội, nhớ một chặng đường | "Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi! / Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi": tiếng gọi bật ra, nỗi nhớ chơi vơi |
Khi viết, đừng dừng ở việc gọi tên cảm xúc. Hãy chỉ ra cảm xúc ấy đã chọn hình thức gì để hiện ra: tiếng gọi ở đầu bài Tây Tiến, các cặp đối lập trong Sóng, những từ láy và vần "eo" làm không gian co lại trong Thu điếu.
Vì sao nhận định đúng: ba lý lẽ
Thứ nhất, thơ là thể loại trữ tình, phản ánh đời sống qua tâm trạng chủ thể. Trong truyện, người đọc gặp sự kiện và nhân vật; trong thơ, người đọc gặp một tâm hồn đang rung lên. Bởi vậy, điều quyết định sức sống bài thơ là độ thật và độ sâu của rung động.
Thứ hai, con đường từ người viết tới người đọc trong thơ là con đường của cảm xúc. Người đọc nhớ một câu thơ thường vì nó nói đúng điều mình từng cảm mà chưa nói được. Rung động không thật thì không có gì để truyền.
Thứ ba, những bài thơ sống lâu trong nhà trường đều gắn với một hoàn cảnh cảm xúc cụ thể của người viết: một mùa thu ở quê, một nỗi nhớ đơn vị cũ, một tình yêu đang đi tới. Hoàn cảnh ấy giúp ta hiểu bài thơ, nhưng nó chỉ có ích khi được nối với chính câu chữ trong bài.
Ba lý lẽ này nên được viết gọn trong một đoạn, mỗi lý lẽ hai ba câu. Phần lý giải không cần dẫn chứng dài; dẫn chứng chính để dành cho phần chứng minh phía sau, ở đây chỉ cần nhắc tên một bài thơ để lý lẽ không trôi thành lời nói chung.
Giới hạn của nhận định: bốn điều cần bổ sung
Phần bàn luận nên cho thấy lòng người là gốc nhưng chưa phải tất cả. Có thể chọn một trong các hướng sau.
- Cảm xúc phải thành nghệ thuật. Ai cũng có lúc rung động, nhưng không phải ai cũng làm được thơ. Rung động cần được tổ chức bằng ngôn từ, nhịp điệu, hình ảnh.
- Cảm xúc cần gắn với tư tưởng. Thơ lớn không chỉ cảm mà còn nghĩ. Sóng không chỉ nói nhớ thương mà còn có những câu tự hỏi về tình yêu, khiến cảm xúc có chiều sâu suy tư.
- Lòng người riêng mà phải chạm tới lòng chung. Rung động của một người chỉ thành thơ hay khi người khác nhận ra mình trong đó. Đây là chỗ chủ thể trữ tình gặp người đọc.
- Không đồng nhất cảm xúc với sự dễ dãi. Thơ có cảm xúc không có nghĩa là thơ kể lể. Cảm xúc càng mạnh càng cần được nén lại.
Câu dẫn mẫu: "Lòng người là nơi thơ bắt đầu, nhưng con chữ mới là nơi thơ được sinh ra; giữa hai điểm ấy là cả một quá trình lao động nghệ thuật."
Khung đoạn văn chứng minh để bạn tự điền
Mỗi bài thơ bạn chọn có thể triển khai theo khung năm câu dưới đây. Khung giúp bạn không quên bước nối về nhận định.
- Câu nêu rung động khởi phát: "Bài thơ ra đời từ…" hoặc "Cảm xúc chủ đạo của bài là…".
- Câu đặt hoàn cảnh ngắn: thời điểm, người viết đang ở đâu, nhớ về điều gì. Chỉ nêu điều bạn chắc chắn.
- Câu dẫn hai dòng thơ tiêu biểu, trích chính xác.
- Hai ba câu đọc hình thức: nhịp, vần, từ láy, hình ảnh cho thấy cảm xúc ấy ra sao.
- Câu nối về nhận định: "Bài thơ cho thấy thơ khởi phát từ lòng người, và chính sự thật của rung động ấy làm câu thơ sống được."
Với ba bài thơ, bạn có ba đoạn khung, mỗi đoạn khoảng tám đến mười câu khi đã mở rộng. Đừng để ba đoạn giống hệt nhau về câu chữ; mỗi bài thơ cần một cách vào riêng, chẳng hạn bắt đầu đoạn Tây Tiến bằng tiếng gọi, bắt đầu đoạn Sóng bằng hình ảnh, bắt đầu đoạn Thu điếu bằng không gian.
Đặt cạnh những nhận định gần nghĩa về thơ
Đề thi hay cho những ý kiến gần với nhận định này. Biết chỗ giống và chỗ khác giúp bạn không dùng lẫn và có thêm ý cho phần bàn luận. Các ý kiến dưới là những cách nói thường gặp hoặc được diễn đạt lại cho gọn, không gán tên người nói.
| Ý kiến | Điểm nhấn | Quan hệ với "thơ khởi phát từ lòng người" |
|---|---|---|
| Thơ là tiếng nói của tình cảm | Bản chất của thơ | Gần như cùng ý; nhận định "khởi phát" nhấn vào nguồn gốc |
| Thơ cần có hình, có ý, có tình | Ba thành phần của bài thơ hay | Bổ sung: cảm xúc phải đi cùng hình ảnh và tư tưởng |
| Thơ là sự im lặng giữa những con chữ | Tính hàm súc, khoảng lặng | Bổ sung: cảm xúc mạnh cần được nén lại |
| Thơ phải chạm được lòng người đọc | Sức lan toả | Nối tiếp: khởi từ lòng người viết, đến với lòng người đọc |
Khi đề cho một ý kiến khác trong bảng, bạn vẫn dùng được dẫn chứng và lý lẽ ở bài này, chỉ cần đổi điểm nhấn. Chẳng hạn với ý kiến về hình, ý, tình, bạn đặt cảm xúc vào vị trí một trong ba thành phần, rồi chỉ ra trong mỗi bài thơ ba thành phần ấy đan vào nhau ra sao. Đừng tự thêm tên tác giả cho những câu này nếu đề không ghi.
Dàn ý gợi ý cho đề bàn về nhận định
Dàn ý dưới đây cho đề yêu cầu trình bày suy nghĩ về nhận định và làm sáng tỏ qua một hai bài thơ.
- Mở bài: nêu vấn đề nguồn gốc của thơ, dẫn nhận định, giới thiệu bài thơ sẽ phân tích.
- Giải thích: "khởi phát" là bắt đầu, "lòng người" là đời sống cảm xúc; câu gom ý chủ.
- Lý giải: thơ là thể loại trữ tình; con đường của thơ là con đường cảm xúc; thơ hay gắn với rung động thật.
- Chứng minh: mỗi bài thơ một đoạn theo khung năm câu, chọn bài khác thời đại hoặc khác giọng.
- Bàn luận: cảm xúc phải thành nghệ thuật, phải gắn với tư tưởng, phải chạm tới lòng chung.
- Kết bài: điều nhận định gợi ra cho người làm thơ và người đọc thơ.
Nếu đề chỉ cho một bài thơ, phần chứng minh đi sâu vào hai ba đoạn của bài ấy, mỗi đoạn cho thấy một sắc thái của rung động. Nếu đề để bạn tự chọn, hai bài khác giai đoạn sẽ giúp bài rộng hơn.
Câu hỏi ôn tập
Tự trả lời rồi đối chiếu với các mục trên.
- Giải thích chữ "khởi phát" và cho biết vì sao không nên hiểu là "thơ chỉ có cảm xúc".
- Chọn một bài thơ ngoài ba bài trên, nêu rung động khởi phát và một dấu hiệu trên câu chữ.
- Vì sao cảm xúc riêng phải chạm tới cảm xúc chung thì mới thành thơ hay?
- Viết câu bàn luận về quan hệ giữa cảm xúc và tư tưởng trong thơ.
- Phân biệt thơ có cảm xúc với thơ kể lể bằng một ví dụ tự đặt.
- Khi nào bạn nên nhắc hoàn cảnh sáng tác, khi nào không cần?
Câu thứ hai là câu đáng làm nhiều lần. Mỗi lần thay một bài thơ, bạn có thêm một dẫn chứng sẵn sàng cho mọi đề bàn về đặc trưng thơ. Hãy ghi lại vào sổ tay theo ba cột: bài thơ, rung động khởi phát, dấu hiệu trên câu chữ.
Câu hỏi thường gặp
"Thơ khởi phát từ lòng người" là câu của ai?
Sách tham khảo thường dẫn câu này kèm tên một học giả thời trung đại, nhưng không phải tài liệu nào cũng ghi rõ xuất xứ. Nếu chưa đối chiếu được nguồn gốc, bạn nên viết "có ý kiến cho rằng" để tránh dẫn sai.
Nhận định này thuộc vấn đề lý luận nào?
Nó thuộc vấn đề đặc trưng của thơ, cụ thể là nguồn gốc cảm xúc của thơ trữ tình. Khi bàn rộng, bạn có thể nối sang quan hệ giữa cảm xúc và tư tưởng, giữa cảm xúc riêng của người viết và người đọc.
Có thể dùng thơ trung đại để chứng minh không?
Có, thơ trung đại cũng khởi phát từ rung động thật, chỉ khác là rung động ấy thường được nói qua thi liệu ước lệ và lối nói kín đáo. Thu điếu của Nguyễn Khuyến là ví dụ tốt vì cảm xúc lặng lẽ thấm qua cảnh.
Có phải bài thơ nào cũng gắn với một hoàn cảnh cảm xúc cụ thể?
Phần lớn bài thơ hay đều có một điểm xuất phát cảm xúc, nhưng không phải lúc nào người đọc cũng biết rõ hoàn cảnh ấy. Khi không chắc về hoàn cảnh sáng tác, bạn cứ đọc cảm xúc từ chính câu chữ.
Có nên trích nhiều câu thơ không?
Mỗi bài chỉ cần hai đến bốn câu tiêu biểu, trích chính xác. Trích nhiều mà không phân tích làm bài dài nhưng không thêm ý, lại dễ sai chữ. Câu nào không nhớ chắc thì kể ý bằng lời mình.
Nhận định này có mâu thuẫn với ý thơ cần có tư tưởng không?
Không mâu thuẫn. Nhận định nói về điểm khởi đầu của thơ; tư tưởng là chiều sâu mà rung động có thể đạt tới. Trong phần bàn luận, bạn nối hai ý này để cho thấy thơ hay cần cả tình lẫn ý.