LyLuan.comLý Luận
Giải thích nhận định lý luận

Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có: giải thích ý của Hoài Thanh

Giải thích câu "văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có" của Hoài Thanh: hai vế, chức năng văn học, dẫn chứng và cách bàn luận.

By a window seat in a school library, a Vietnamese teenage girl seen from behind wipes her eyes while reading, medium shot, soft overcast light, muted indigo tones

Câu "Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có" của Hoài Thanh nói về sức tác động của văn chương tới tâm hồn người đọc: văn chương mở ra những cảm xúc ta chưa từng trải, và rèn cho những cảm xúc vốn có trở nên sâu hơn, tinh hơn. Câu nằm trong bài Ý nghĩa văn chương, từng được học ở chương trình Ngữ văn 7.

Đây là một trong số ít nhận định bạn có thể yên tâm nêu tên người nói, vì văn bản có trong sách giáo khoa. Bài này đi theo cách đặt hai vế cạnh nhau như hai động tác, mỗi động tác có dẫn chứng riêng, rồi tới cách nối với các chức năng văn học, dàn ý và phần bàn luận.

Văn bản gốc và ý lớn của Hoài Thanh

Bài Ý nghĩa văn chương mở đầu bằng câu chuyện về một thi sĩ Ấn Độ xót thương con chim bị thương, từ niềm xót thương ấy mà thành tiếng thơ. Từ câu chuyện, Hoài Thanh nêu nguồn gốc của văn chương: "Nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và rộng ra thương cả muôn vật, muôn loài." Sau đó ông bàn về công dụng của văn chương, và câu nhận định nằm ở phần này.

Đọc trong mạch văn bản, câu nhận định không tách khỏi ý nguồn gốc. Văn chương sinh ra từ lòng thương, và khi tới người đọc, nó lại nuôi lớn lòng thương ấy. Đây là một vòng khép kín đẹp: tình cảm của người viết thành trang văn, trang văn trở thành tình cảm của người đọc.

Khi làm bài, bạn nên nhắc nguồn gốc này trong một câu ở phần giải thích. Nó giúp phần giải thích có chiều sâu và cho thấy bạn đọc nhận định trong văn bản, không phải chỉ thuộc một câu rời.

Hai vế, hai động tác

Câu có hai vế song song, mỗi vế một động từ. Hai động từ khác nhau là chìa khoá của phần giải thích.

Vế một: "gây cho ta những tình cảm ta không có"Vế hai: "luyện những tình cảm ta sẵn có"
Động từ"Gây": làm cho nảy sinh, khơi lên"Luyện": rèn đi rèn lại cho tốt hơn
Đối tượngTình cảm chưa có, do hoàn cảnh sống chưa đưa tớiTình cảm đã có nhưng còn mờ nhạt, hẹp, thô
Kết quảMở rộng: tâm hồn có thêm vùng mớiĐào sâu: tâm hồn tinh tế, bền bỉ hơn
Ví dụ trải nghiệmNgười chưa từng đói vẫn thấy xót khi đọc về nạn đóiNgười vốn thương cha mẹ thấy thương sâu hơn sau một bài thơ về mẹ

Câu gom ý chủ: nhận định khẳng định văn chương có sức mạnh bồi đắp tâm hồn theo hai chiều, mở rộng và đào sâu đời sống tình cảm của con người. Chữ "ta" lặp lại bốn lần cũng đáng để ý: Hoài Thanh nói về chính người đọc, mỗi người, không nói về một đối tượng xa xôi nào.

Dẫn chứng cho vế "gây": tình cảm ta chưa từng có

Học sinh hôm nay chưa từng sống qua nạn đói năm 1945, nhưng đọc Vợ nhặt của Kim Lân, nhìn cảnh người chết đói, nghe tiếng quạ, thấy nồi cám bà cụ Tứ bưng lên, ta có một nỗi xót xa mà đời sống riêng không thể đưa tới. Văn chương đã cho ta "sống" một hoàn cảnh không phải của mình.

Tương tự, ít ai trong chúng ta từng đứng giữa rừng núi miền Tây như người lính trong Tây Tiến của Quang Dũng, nhưng qua những câu thơ về dốc núi, sương rừng, nỗi nhớ "chơi vơi", ta biết được cảm giác thương nhớ của những người lính trẻ một thời. Đó là tình cảm "ta không có" được văn chương gây nên.

Khi viết, hãy nói rõ khoảng cách giữa hoàn cảnh của người đọc và hoàn cảnh trong tác phẩm, vì chính khoảng cách ấy làm sáng nghĩa chữ "không có". Nếu bỏ qua, đoạn chứng minh dễ thành phân tích tác phẩm thông thường, không làm rõ được vế một.

Một gợi ý chọn dẫn chứng cho vế này: ưu tiên tác phẩm viết về hoàn cảnh cách xa người đọc hôm nay về thời gian hoặc không gian, như chiến tranh, nạn đói, cảnh sống ở một vùng đất khác. Khoảng cách càng rõ, sức "gây" của văn chương càng dễ chỉ ra; còn với những hoàn cảnh gần gũi, tác phẩm thường làm việc theo vế thứ hai nhiều hơn.

Dẫn chứng cho vế "luyện": tình cảm ta vốn có

Tình thương cha mẹ, tình bạn, tình yêu quê hương là những tình cảm ai cũng có. Văn chương không tạo ra chúng, mà làm chúng sâu hơn. Đọc Lão Hạc của Nam Cao, lòng thương người nghèo vốn có trong ta được rèn thành sự thấu hiểu: ta hiểu vì sao một người cha nghèo chọn cái chết để giữ mảnh vườn cho con, và từ đó biết nhìn những người quanh mình bằng con mắt khác.

Với tình yêu, bài Sóng của Xuân Quỳnh làm tình cảm vốn có của người trẻ tinh tế hơn: nó cho thấy tình yêu có những trạng thái trái ngược, "Dữ dội và dịu êm / Ồn ào và lặng lẽ", và nhớ thương cũng là một cách hiểu chính mình. Người đọc nhận ra cảm xúc của mình được gọi tên, được nâng lên.

Vế "luyện" khó chứng minh hơn vế "gây", vì phải chỉ ra sự thay đổi trong cảm xúc của chính người đọc. Cách dễ nhất là nói "trước khi đọc… sau khi đọc…" một cách chừng mực, không phóng đại.

Nối với các chức năng văn học

Chức năng giáo dục. Văn chương làm con người tốt hơn không bằng lời răn mà bằng việc bồi đắp tình cảm. Nhận định của Hoài Thanh là một cách nói hình tượng về chức năng này.

Chức năng thẩm mỹ. Tình cảm được "luyện" cũng là khả năng cảm nhận cái đẹp được rèn: nhìn một cảnh thu, nghe một câu thơ, ta cảm được nhiều hơn.

Chức năng nhận thức. Tình cảm "ta không có" đi kèm hiểu biết ta chưa có: hiểu một thời, một kiếp người. Cảm và hiểu đi cùng nhau.

Tính nhân đạo. Vì nguồn gốc là lòng thương người, nên tình cảm văn chương gây và luyện trước hết là lòng thương. Đây là chỗ nhận định gặp ý nguồn gốc ở đầu văn bản.

Nên nối mấy chức năng. Trong bài làm, chọn một chức năng chính, thường là giáo dục theo nghĩa bồi đắp tâm hồn, và nhắc thêm một chức năng phụ. Kể đủ bốn chức năng mỗi chức năng một câu sẽ làm phần này thành danh sách, trong khi điều người chấm cần là thấy bạn hiểu vì sao nhận định thuộc về chức năng ấy.

Câu dẫn mẫu và chỗ đặt trong bài

Ở mở bài, một cách vào đề tự nhiên là đi từ trải nghiệm đọc: có những cuốn sách đọc xong, ta thấy mình hiền hơn một chút, thương người hơn một chút, dù không nói ra được vì sao. Câu mẫu: "Không ai đọc xong một trang văn hay rồi đứng dậy y như cũ; Hoài Thanh đã gọi tên sự đổi khác âm thầm ấy khi viết rằng văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có."

Ở chỗ chuyển giữa hai vế trong phần chứng minh, câu chuyển giúp người chấm theo kịp cấu trúc bài: "Nếu Vợ nhặt đưa người đọc tới một nỗi đau chưa từng trải, thì Lão Hạc lại làm sâu thêm lòng thương mà ai cũng sẵn có trong mình." Câu này vừa khép vế một vừa mở vế hai.

Ở kết bài, hãy trở về chữ "ta" mà Hoài Thanh dùng: nhận định nói về mỗi người đọc, nên kết bài có thể là một câu tự nhắc về cách đọc của chính mình. Các câu trên chỉ là mẫu để học cách nối ý; khi thi, bạn viết lại bằng giọng của mình theo đúng tác phẩm mình chọn.

Bàn luận: giới hạn và điều kiện

Phần bàn luận nên chỉ ra rằng sức mạnh ấy không tự động xảy ra.

  • Cần người đọc mở lòng. Văn chương chỉ gây và luyện được tình cảm khi người đọc đọc chậm, đọc bằng cả tâm hồn. Đọc để thuộc dàn ý thì tác động rất mỏng.
  • Cần tác phẩm có giá trị. Không phải trang viết nào cũng làm tâm hồn tốt hơn; có những trang khơi lên cảm xúc dễ dãi. Nhận định đúng với văn chương chân chính.
  • Tình cảm phải dẫn tới hành động. Thương người trong sách mà thờ ơ ngoài đời là đọc chưa tới. Phần liên hệ nên nhắc tới việc mang tình cảm ấy vào cách sống.
  • Tác động bền bỉ, âm thầm. Văn chương không đổi ngay con người sau một lần đọc; nó bồi dần như nước thấm. Đừng viết kiểu "đọc xong em đã thay đổi hoàn toàn".

Câu dẫn mẫu: "Sức mạnh mà Hoài Thanh nói tới không đến từ trang sách một mình; nó chỉ trọn vẹn khi gặp một người đọc chịu để lòng mình được chạm vào."

Câu hỏi ôn tập

Mỗi câu trả lời một đoạn ngắn, có một dẫn chứng cụ thể.

  • Phân biệt nghĩa hai động từ "gây" và "luyện" trong nhận định.
  • Câu về nguồn gốc cốt yếu của văn chương liên quan thế nào với nhận định này?
  • Chọn một tác phẩm giúp bạn có một tình cảm chưa từng có, giải thích khoảng cách hoàn cảnh.
  • Vì sao vế "luyện" khó chứng minh hơn vế "gây"?
  • Viết câu bàn luận về điều kiện để văn chương bồi đắp được tâm hồn người đọc.

Câu thứ ba và thứ tư nên làm cùng nhau, vì chúng buộc bạn tìm hai loại dẫn chứng khác nhau cho hai vế. Một bài làm dùng cùng một tác phẩm cho cả hai vế mà không phân biệt thường bị xem là chưa hiểu cấu trúc nhận định. Với câu cuối, gợi ý là nghĩ về hai phía: phẩm chất của tác phẩm và thái độ của người đọc, vì thiếu một phía thì sức mạnh mà nhận định nói tới không trọn.

Câu hỏi thường gặp

Câu "văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có" nằm trong văn bản nào?

Câu này nằm trong bài Ý nghĩa văn chương của Hoài Thanh, một văn bản nghị luận văn chương từng được học trong chương trình Ngữ văn 7. Vì văn bản có trong sách giáo khoa, bạn có thể yên tâm nêu tên tác giả.

Nhận định này thuộc vấn đề lý luận nào?

Nó thuộc vấn đề chức năng của văn học, gần nhất là chức năng giáo dục và thẩm mỹ, đồng thời chạm vấn đề tiếp nhận vì nói về tác động tới người đọc. Khi viết, bạn đặt nó ở chức năng bồi đắp tâm hồn.

Có thể dùng một tác phẩm cho cả hai vế không?

Có thể, nếu tác phẩm ấy vừa đưa người đọc vào hoàn cảnh xa lạ, vừa đánh thức tình cảm vốn có. Tuy vậy bạn phải chỉ ra rõ phần nào ứng với vế "gây", phần nào ứng với vế "luyện", không để lẫn.

Phần liên hệ bản thân nên viết thế nào cho khỏi sáo?

Hãy kể một trải nghiệm đọc cụ thể, ngắn: đọc tác phẩm nào, dừng lại ở chi tiết nào, cảm thấy gì. Tránh những câu kiểu "em đã thay đổi hoàn toàn"; nói chừng mực về một chuyển biến nhỏ sẽ thật hơn.

Có cần nhắc câu chuyện thi sĩ Ấn Độ trong bài không?

Không bắt buộc. Nếu nhắc, chỉ nên một câu, để dẫn tới ý nguồn gốc của văn chương là lòng thương. Đừng kể lại chi tiết câu chuyện, vì đề hỏi về công dụng chứ không hỏi về nguồn gốc.

Nhận định có liên quan gì tới ý "văn học là nhân học" không?

Hai ý gần nhau: một bên nói văn học tìm hiểu con người, một bên nói văn học bồi đắp tâm hồn con người. Trong phần bàn luận, bạn có thể nhắc ngắn để mở rộng, nhưng vẫn giữ trọng tâm ở nhận định đề cho.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138