Câu "Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những vật liệu mượn ở thực tại. Nhưng nghệ sĩ không những ghi lại cái đã có rồi mà còn muốn nói một điều gì mới mẻ" nói rằng văn học lấy chất liệu từ đời sống, nhưng giá trị của nó ở chỗ người nghệ sĩ gửi vào đó một phát hiện, một lời nhắn mới. Câu nằm trong bài Tiếng nói của văn nghệ của Nguyễn Đình Thi.
Văn bản này từng có trong sách Ngữ văn 9, nên bạn có thể nêu tên tác giả. Nhận định có hai câu, câu đầu nói nguồn gốc, câu sau nói giá trị; chính chữ "Nhưng" ở giữa là trục của phần giải thích. Bài dưới đây đi theo trục ấy, kèm dẫn chứng, cách phân biệt với nhận định "ánh trăng lừa dối" và một bộ câu hỏi luyện.
Văn bản Tiếng nói của văn nghệ và vị trí của câu nói
Tiếng nói của văn nghệ được Nguyễn Đình Thi viết năm 1948, trong những năm đầu kháng chiến. Bài bàn về nội dung và sức mạnh của văn nghệ: văn nghệ phản ánh thực tại nhưng không sao chép, văn nghệ nói bằng tình cảm, văn nghệ cần cho đời sống tâm hồn con người. Câu nhận định nằm ngay ở phần đầu, như một tiền đề cho cả bài.
Ngay sau câu này, tác giả nói tới "lời gửi" của người nghệ sĩ: điều mới mẻ ấy là những say sưa, vui buồn, yêu ghét, mơ mộng của nghệ sĩ gửi tới người đọc. Hiểu ý này giúp bạn tránh cách hiểu "điều mới mẻ" chỉ là đề tài lạ; với Nguyễn Đình Thi, cái mới trước hết là tư tưởng, tình cảm của người nghệ sĩ trước đời sống.
Trong bài làm, bạn có thể dành một câu để đặt nhận định vào mạch văn bản. Không cần tóm toàn bài, chỉ cần cho thấy câu nói là tiền đề cho quan niệm "văn nghệ là tiếng nói của tình cảm, là lời gửi của nghệ sĩ", điều mà các phần sau của bài triển khai.
Giải nghĩa theo hai câu và chữ "Nhưng"
Câu thứ nhất nói điều tác phẩm nào cũng có, câu thứ hai nói điều làm nên giá trị. Chữ "Nhưng" cho thấy câu sau mới là điểm nhấn.
| Cụm từ | Nghĩa | Ý lý luận |
|---|---|---|
| vật liệu mượn ở thực tại | Chất liệu lấy từ đời sống: con người, sự việc, cảnh vật | Văn học bắt nguồn từ hiện thực |
| tác phẩm nào cũng | Không có ngoại lệ | Kể cả truyện kỳ ảo cũng làm bằng chất liệu đời thực |
| không những ghi lại cái đã có rồi | Không chỉ chép lại | Văn học không phải bản sao hiện thực |
| muốn nói một điều gì mới mẻ | Có phát hiện, có lời nhắn | Sáng tạo, tư tưởng, tình cảm riêng của nghệ sĩ |
| nghệ sĩ | Người sáng tạo | Vai trò chủ thể của nhà văn trong quá trình phản ánh |
Câu gom ý chủ: nhận định khẳng định văn học lấy chất liệu từ hiện thực nhưng không sao chép hiện thực; giá trị của tác phẩm nằm ở điều mới mẻ, tức phát hiện và lời nhắn gửi mà người nghệ sĩ đặt vào đó. Chữ "mượn" cũng đáng chú ý: mượn tức là vật liệu thuộc về đời sống, nhà văn dùng để dựng nên một thế giới khác.
Chứng minh vế "vật liệu mượn ở thực tại"
Vế này dễ chứng minh vì mọi tác phẩm đều có. Vợ nhặt lấy chất liệu từ nạn đói năm 1945: những người đói, những thây người, tiếng quạ, nồi cám. Truyện Kiều mượn cảnh thiên nhiên, phong tục, những thân phận có thật trong xã hội đương thời. Ngay câu thơ tả cảnh "Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa." cũng làm từ những vật liệu quen: cỏ, hoa lê, màu xanh, màu trắng.
Ngay cả truyện có yếu tố kỳ ảo cũng mượn chất liệu từ đời thực, chỉ là sắp xếp theo cách khác. Ý này giúp phần giải thích chữ "nào cũng" trở nên thuyết phục.
Tuy vậy, bạn không nên dành nhiều chữ cho vế này. Một đoạn ngắn với một hai dẫn chứng là đủ; sức nặng của bài nằm ở vế sau. Cách viết gọn là gộp hai ba tác phẩm vào một câu liệt kê chất liệu, rồi dừng lại kỹ hơn ở một tác phẩm mà bạn cũng sẽ dùng cho vế "điều mới mẻ", để hai vế nối liền nhau trong cùng một dẫn chứng.
Chứng minh vế "điều gì mới mẻ"
Với Vợ nhặt, cái mới không nằm ở việc kể nạn đói, nhiều tác phẩm đã kể. Cái mới là Kim Lân nhìn thấy trong nạn đói một đám cưới, một niềm vui ngượng nghịu, một bà mẹ nói về ngày mai, và cuối truyện là hình ảnh đoàn người đi phá kho thóc. Lời nhắn của nhà văn: ngay bên bờ cái chết, con người vẫn hướng về sự sống và vẫn thương nhau.
Với câu thơ tả cảnh trong Truyện Kiều, vật liệu là cỏ và hoa, nhưng điều mới mẻ là một sức sống tươi trong, một cảm nhận về mùa xuân qua sắc màu hài hoà. Cảnh vẫn là cảnh quen, nhưng qua cái nhìn của Nguyễn Du, nó mang một vẻ đẹp riêng mà người đọc nhớ mãi.
Khi chứng minh vế này, công thức đơn giản là: chất liệu là gì, nhà văn thấy gì mới trong chất liệu ấy, lời nhắn gửi tới người đọc là gì. Ba câu trả lời ấy là xương sống của đoạn văn.
Một lưu ý nhỏ: điều mới mẻ không nhất thiết phải là một kết luận lớn. Có khi đó chỉ là một góc nhìn, một cảm giác mà người đọc chưa từng gọi tên. Bạn nói đúng tầm của phát hiện ấy, không cần thổi phồng thành "tư tưởng lớn lao" khi tác phẩm chỉ khẽ chạm tới một nỗi niềm.
Phân biệt với nhận định "ánh trăng lừa dối"
Hai nhận định đều bàn về văn học và hiện thực, nên hay bị dùng lẫn. Bảng sau giúp bạn chọn đúng hướng triển khai.
| Tiêu chí | Nguyễn Đình Thi | Nam Cao (Trăng sáng) |
|---|---|---|
| Điểm nhấn | Văn học không sao chép, phải có điều mới mẻ | Văn học không thoát ly, phải hướng về nỗi khổ con người |
| Phản đối điều gì | Lối ghi chép, sao chụp hiện thực | Lối viết tô hồng, che mắt |
| Quan hệ với hiện thực | Chất liệu và phát hiện | Trách nhiệm và thái độ |
| Hợp với đề về | Sáng tạo, lời nhắn gửi, vai trò nghệ sĩ | Giá trị hiện thực, nhân đạo, mục đích nghệ thuật |
Có thể dùng nhận định này để bổ sung cho nhận định kia trong phần bàn luận: hướng về hiện thực là cần, nhưng chỉ hướng về mà không phát hiện điều mới thì tác phẩm thành bản tin. Ngược lại, có điều mới mà xa rời hiện thực thì cái mới ấy dễ thành cái lạ rỗng.
Bàn luận: ý nghĩa và giới hạn
Với người viết. Nhận định là đòi hỏi: phải sống sâu để có vật liệu, phải nghĩ sâu để có điều mới. Thiếu một trong hai, tác phẩm hoặc nghèo, hoặc rỗng.
Với người đọc. Đọc tác phẩm là đi tìm lời nhắn gửi, không dừng ở việc tóm tắt chuyện. Câu hỏi nên đặt khi đọc: nhà văn thấy gì mà người khác chưa thấy?
Giới hạn. Chữ "mới mẻ" không có nghĩa là mọi tác phẩm phải nói điều chưa ai nói. Nhiều khi điều mới là một cách cảm khác về chuyện quen. Phần bàn luận nên nói rõ để tránh hiểu cực đoan.
Nối với bối cảnh. Nhận định được viết năm 1948, khi văn nghệ đang tìm vai trò trong đời sống mới. Bạn có thể nhắc ngắn điều này nếu đề yêu cầu đánh giá, nhưng không cần bàn sâu bối cảnh.
Câu dẫn mẫu. "Đời sống trao cho nhà văn vật liệu, nhưng chỉ nhà văn mới trao cho vật liệu ấy một linh hồn; chỗ khác nhau giữa trang văn và trang ghi chép nằm ở linh hồn ấy."
Dàn ý gợi ý
Dàn ý cho đề yêu cầu trình bày suy nghĩ về nhận định và làm sáng tỏ qua tác phẩm. Tỉ lệ các phần điều chỉnh theo đề.
- Mở bài: nêu vấn đề quan hệ văn học và hiện thực, dẫn nhận định, nêu tên tác giả và văn bản.
- Giải thích: câu một nói nguồn gốc, câu hai nói giá trị; chữ "Nhưng" là trục; câu gom ý chủ.
- Lý giải: văn học là sản phẩm của con người sống trong hiện thực; nhà văn là chủ thể sáng tạo nên không sao chép; người đọc cần lời nhắn mới.
- Chứng minh: một đoạn ngắn cho vế vật liệu, hai đoạn dài cho vế điều mới mẻ, mỗi đoạn theo ba câu hỏi chất liệu, phát hiện, lời nhắn.
- Bàn luận: ý nghĩa với người viết, người đọc; giới hạn của chữ "mới mẻ".
- Kết bài: khép lại bằng một câu của bạn về lời gửi của nghệ sĩ.
Nếu đề chỉ cho một tác phẩm, phần chứng minh đi sâu hai ba phát hiện trong tác phẩm ấy. Phần lý giải có thể gộp vào phần giải thích để dành thời gian cho chứng minh.
Câu hỏi ôn tập
Mỗi câu trả lời khoảng một đoạn, có dẫn chứng.
- Vì sao chữ "Nhưng" là trục của phần giải thích nhận định này?
- Giải thích chữ "mượn" trong cụm "vật liệu mượn ở thực tại".
- Chọn một tác phẩm, trả lời ba câu: chất liệu là gì, nhà văn thấy gì mới, lời nhắn là gì.
- "Điều mới mẻ" theo Nguyễn Đình Thi chủ yếu là gì? Dựa vào ý "lời gửi" để trả lời.
- So sánh nhận định này với nhận định về "ánh trăng lừa dối" trong hai đến ba câu.
- Vì sao không nên hiểu "mới mẻ" là "chưa ai nói tới"?
Câu thứ ba là bài tập nên làm với nhiều tác phẩm khác nhau. Khi trả lời trơn được ba câu ấy cho năm sáu tác phẩm quen, bạn có sẵn dẫn chứng cho mọi đề về văn học và hiện thực. Ghi kết quả thành một bảng ba cột trong sổ tay ôn thi để tra lại nhanh trước ngày thi.
Câu hỏi thường gặp
Câu "tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những vật liệu mượn ở thực tại" của ai?
Câu này của Nguyễn Đình Thi, nằm trong bài Tiếng nói của văn nghệ viết năm 1948, từng có trong sách Ngữ văn 9. Vì văn bản quen thuộc trong nhà trường, bạn có thể nêu tên tác giả và tên bài.
Nhận định này thuộc vấn đề lý luận nào?
Nó thuộc vấn đề văn học và hiện thực, đồng thời chạm vấn đề vai trò sáng tạo của nhà văn. Khi viết, bạn đặt nó ở quan hệ giữa chất liệu đời sống và sự sáng tạo của người nghệ sĩ.
"Điều gì mới mẻ" có phải là đề tài mới không?
Không chỉ là đề tài. Theo mạch văn bản, điều mới mẻ là lời gửi của nghệ sĩ: phát hiện, tư tưởng, tình cảm của họ trước đời sống. Một đề tài quen vẫn có thể mang điều mới nếu nhà văn nhìn bằng con mắt riêng.
Nên chọn tác phẩm nào để chứng minh?
Nên chọn tác phẩm mà chất liệu hiện thực rõ ràng và phát hiện của nhà văn cũng rõ, như Vợ nhặt, Chí Phèo, hoặc một bài thơ tả cảnh có cái nhìn riêng. Hai tác phẩm khác thể loại sẽ giúp bài rộng hơn.
Có thể dùng nhận định này cho đề về phong cách không?
Có, ở phần bàn luận. Điều mới mẻ mỗi nghệ sĩ gửi vào tác phẩm gắn với cá tính và phong cách riêng. Tuy vậy, trọng tâm của nhận định vẫn là quan hệ văn học và hiện thực, nên đừng để phong cách lấn át.
Có nên trích cả đoạn trong Tiếng nói của văn nghệ không?
Không cần. Trích đúng hai câu nhận định là đủ, những ý khác của văn bản như lời gửi của nghệ sĩ thì diễn đạt bằng lời mình. Trích dài vừa tốn thời gian vừa dễ sai chữ.